Vừa số hóa di sản Suối cá thần, vừa gìn giữ văn hóa Mường cổ


THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM
Nằm trên trục hành lang du lịch Đông - Tây của tỉnh Thanh Hóa, Suối cá thần Cẩm Lương (xã Cẩm Tú) thu hút du khách bởi vẻ đẹp tự nhiên dưới chân núi Trường Sinh cùng những lớp trầm tích văn hóa của cộng đồng người Mường - Việt cổ. Trước yêu cầu đổi mới trong quản lý và khai thác du lịch, chính quyền địa phương đang đẩy mạnh số hóa cơ sở dữ liệu di sản, ứng dụng công nghệ vào quản trị điểm đến để gìn giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa bản địa và phát triển kinh tế du lịch bền vững. Không gian địa - văn hóa đặc sắc dưới chân núi Trường Sinh
Tọa lạc tại thôn Lương Ngọc, cách trung tâm thành phố Thanh Hóa khoảng 85km về phía Tây Bắc theo quốc lộ 217 và cách Thủ đô Hà Nội khoảng 150km về phía Nam, Suối cá thần Cẩm Lương là điểm dừng chân quan trọng trên tuyến du lịch xuyên suốt theo hướng Đông - Tây của tỉnh Thanh Hóa. Tuyến hành lang này kết nối trực tiếp từ biển Sầm Sơn, qua Di tích quốc gia đặc biệt Thành Nhà Hồ, Khu di tích lịch sử Lam Kinh, Suối cá thần đến Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, hình thành chuỗi sản phẩm du lịch đa dạng về loại hình.
Dưới chân dãy núi Trường Sinh - vùng đệm tiếp giáp sinh thái giữa Vườn quốc gia Cúc Phương và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông - dòng suối Ngọc mát lạnh tuôn chảy từ hệ thống hang động ngầm trong lòng núi đá vôi. Môi trường nước đặc thù cùng hệ sinh thái rừng tự nhiên đã nuôi dưỡng hàng vạn con "cá thần", chủ yếu là giống cá Dốc và cá Tể. Loài cá này có thân hình chắc khỏe, vảy ánh màu đá núi, quanh miệng và vây có sắc đỏ hồng đặc trưng. Sự hiện diện của đàn cá gắn liền với truyền thuyết dân gian của người bản địa về "chàng Rắn" - vị thần chiến đấu với thủy quái để bảo vệ bình yên cho bản làng, được nhân dân lập đền thờ phụng qua nhiều thế hệ.

Phóng viên Mạnh Linh (báo Thể thao và Văn hóa) tác nghiệp bằng điện thoại tại Suối cá thần Cẩm Lương. Ảnh: Huy Thông
Bên cạnh yếu tố sinh thái và tín ngưỡng, vùng đất Cẩm Tú là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Mường, lưu giữ nhiều dấu ấn văn hóa của cư dân người Mường - Việt cổ. Những phát hiện khảo cổ học tại địa phương, tiêu biểu là cổ vật trống đồng Đông Sơn có bốn khối tượng vịt tìm thấy tại làng Phú Lai, xã Cẩm Giang (nay thuộc xã Cẩm Tú), đã chứng minh sự tồn tại của một cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước phát triển từ thời tiền sử.
Song hành với các di vật khảo cổ là hệ thống di sản văn hóa phi vật thể phong phú trong đời sống thường nhật của người dân. Đó là lễ hội truyền thống đầu Xuân, tục gõ mõ, gõ chiêng gọi nhau vào đêm 30 Tết ra suối lấy nguồn nước đầu năm cầu may mắn, cùng tri thức dân gian trong ẩm thực và nghề dệt thổ cẩm. Bảo tồn nguyên vẹn những giá trị này giữa dòng chảy hiện đại đòi hỏi chính quyền địa phương phải có phương thức quản lý khoa học, bài bản và phù hợp với bối cảnh công nghệ mới.

Một “hang cá thần” thuộc Suối cá thần Cẩm Lương. Ảnh: Huy Thông
Quyết tâm chuyển đổi số từ góc nhìn quản lý cơ sở
Xác định tài nguyên thiên nhiên và di sản văn hóa cần được quản lý, bảo tồn trên nền tảng dữ liệu chính xác, cấp ủy và chính quyền xã Cẩm Tú đã đưa chuyển đổi số vào nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Công tác chuyển đổi số tại Cẩm Tú được triển khai đồng bộ từ cải cách thủ tục hành chính công đến số hóa toàn bộ hồ sơ di tích lịch sử, danh thắng, quy hoạch không gian du lịch và giám sát môi trường sinh thái. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số giúp cán bộ chuyên môn dễ dàng theo dõi hiện trạng, kiểm tra và kịp thời có phương án bảo vệ các hạng mục di tích trước tác động của thời tiết cũng như lưu lượng khách tham quan ngày càng tăng.

Chị Bùi Thị Liễu, hướng dẫn viên Khu du lịch Suối cá Cẩm Lương đang hướng dẫn cho một du khách nhí cho ca ăn. Ảnh: Huy Thông
Trao đổi với phóng viên Thể thao và Văn hóa về định hướng triển khai tại địa phương, ông Nguyễn Xuân Phương, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công xã Cẩm Tú, cho biết: "Thực hiện các chủ trương, nghị quyết về chuyển đổi số của Trung ương và của tỉnh, xã Cẩm Tú tập trung ứng dụng công nghệ thông tin vào các lĩnh vực đời sống xã hội, lấy du lịch làm mũi nhọn trọng điểm. Chúng tôi xác định chuyển đổi số là công cụ để quảng bá Suối cá thần vượt qua tính thời vụ, đồng thời là giải pháp thiết thực nhằm số hóa cơ sở dữ liệu di tích, quản lý quy hoạch và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên bền vững. Đưa công nghệ vào phục vụ người dân và du khách giúp xây dựng hình ảnh điểm đến Cẩm Tú thân thiện, văn minh, hiện đại và giữ trọn bản sắc. Thông qua hệ thống phản hồi trực tuyến, cổng thông tin điện tử và cơ sở dữ liệu dùng chung, chính quyền tiếp nhận nhanh chóng ý kiến đóng góp của du khách và Nhân dân để điều chỉnh công tác quản lý, nâng cao chất lượng dịch vụ tại khu du lịch".
Từ sự chỉ đạo sát sao của chính quyền cơ sở cùng sự tham gia trực tiếp của đội ngũ cán bộ chuyên trách, hạ tầng số tại xã Cẩm Tú và Khu du lịch Suối cá thần từng bước được hoàn thiện, tạo cơ sở cho việc vận hành mô hình quản trị điểm đến chuyên nghiệp.

Du khách có thể chạm vào “cá thần”... Ảnh: Huy Thông
Gắn kết bảo tồn di sản với quản trị du lịch thông minh
Tại Suối cá thần Cẩm Tú, việc ứng dụng công nghệ được thiết kế để hỗ trợ trực tiếp cho công tác bảo tồn di sản và giữ gìn môi trường sinh thái. Hệ thống thông tin số hóa giúp ban quản lý kiểm soát chặt chẽ các quy định về bảo vệ nguồn nước, theo dõi lưu lượng khách trong những ngày cao điểm để tránh tình trạng quá tải cục bộ ảnh hưởng đến tập tính sinh hoạt tự nhiên của đàn cá.
Các dự án tu bổ, tôn tạo di tích tại địa phương, điển hình là công trình tu bổ Đền thờ thần Rắn, đều được cập nhật hồ sơ, tư liệu lên hệ thống quản lý điện tử. Việc lưu trữ dữ liệu hình ảnh, bản vẽ và thuyết minh lịch sử trên nền tảng số giúp công tác nghiên cứu, đối chiếu và truyền thông di sản diễn ra minh bạch, chính xác. Khi đến tham quan, du khách tiếp cận trực tiếp các thông tin chuẩn xác về lịch sử, văn hóa thông qua các điểm quét mã QR, hạn chế tình trạng truyền miệng sai lệch các tích truyện dân gian.

“Cá thần” về hang lúc chiều muộn. Ảnh: Huy Thông
Việc đưa tư liệu về lễ hội truyền thống, tiếng chiêng Mường, phong tục tập quán và câu chuyện về đàn cá thần lên Cổng thông tin điện tử xã Cẩm Tú cũng như các nền tảng số của tỉnh Thanh Hóa đã mở rộng khả năng tiếp cận thông tin cho du khách trong nước và quốc tế. Người dân ở bất cứ đâu đều có thể tìm hiểu trước về văn hóa bản địa, quy tắc ứng xử văn minh tại khu di tích trước khi lên kế hoạch trải nghiệm thực tế.
Hoàn thiện hạ tầng số cho du lịch bền vững
Ông Nguyễn Xuân Phương cho biết, trong lộ trình tiếp theo, xã Cẩm Tú tiếp tục hoàn thiện các hạng mục của mô hình du lịch thông minh nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách. Địa phương đang xúc tiến việc tích hợp bản đồ số du lịch 3D/360 độ để người xem có thể quan sát toàn cảnh không gian di tích trên thiết bị thông minh; triển khai đồng bộ hệ thống vé điện tử; kết nối thông tin tuyến điểm giữa Suối cá thần với các di tích lân cận như Đình làng Én, Chùa Vọng, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông và các làng nghề truyền thống trong vùng.

Suối cá thần Cẩm Lương là sản phẩm độc đáo của thiên nhiên, với cảnh quan tuyệt đẹp và những người dân hiền lành, bình dị tạo nên một bức tranh làng quê sơn thuỷ hữu tình. Ảnh: Huy Thông
"Sự kết hợp giữa việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mường với tư duy quản trị hiện đại đang tạo ra hướng đi vững chắc cho du lịch Cẩm Tú. Suối cá thần tiếp tục được bảo vệ nguyên vẹn giữa núi rừng xứ Thanh, trở thành nguồn lực kinh tế ổn định cho cộng đồng dân cư địa phương trong quá trình phát triển nông thôn mới và chuyển đổi số hiện nay" - ông Nguyễn Xuân Phương nhấn mạnh.
HẾT
Bài viết: HUY THÔNGBÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA
