Vững vàng trong kỷ nguyên số

“Lá chắn” trên không gian số (Bài 3):

Cần có tư duy sử dụng AI trách nhiệm, đạo đức

PV: Là chuyên gia trong lĩnh vực chuyển đổi số, cùng với kinh nghiệm quan sát của bản thân, xin ông cho biết những vấn đề nào thường bị các đối tượng lợi dụng AI để tạo nội dung, thông tin, hình ảnh sai lệch. Các quy định pháp luật về việc sử dụng AI hiện nay như thế nào, thưa ông?

Tiến sĩ Nguyễn Thế Cường:

Theo tôi, cần nhìn nhận rằng AI không tự tạo ra thông tin xấu, nhưng đang làm cho việc tạo lập và phát tán nội dung giả trở nên nhanh hơn, rẻ hơn và tinh vi hơn. Các nhà nghiên cứu hiện nay cảnh báo AI tạo sinh có thể tạo ra nội dung sai nhưng được trình bày rất logic, rất thuyết phục, trong khi đó, cơ quan điều tra cũng ghi nhận AI đang được tội phạm sử dụng để phục vụ giả mạo, lừa đảo và chiếm đoạt tài sản.

Hiện nay, các đối tượng xấu thường lợi dụng AI trên một số nhóm vấn đề, như: giả mạo danh tính, sử dụng hình ảnh, khuôn mặt hoặc giọng nói để giả người thân, lãnh đạo, cán bộ, chuyên gia nhằm yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin; tạo hình ảnh, video và âm thanh giả như có vẻ một người đã nói hoặc thực hiện một hành động nhưng thực tế không xảy ra; tạo và lan truyền thông tin sai lệch, nhất là những vấn đề đang được xã hội quan tâm như chính trị, lịch sử, thiên tai, dịch bệnh, các chủ đề nóng của xã hội hoặc hoạt động của các tổ chức, cơ quan quản lý Nhà nước.

Bên cạnh đó, AI còn có thể được sử dụng để tạo nội dung bôi nhọ, xúc phạm danh dự cá nhân, quảng cáo hoặc tạo ra “chứng thực” giả nhằm phục vụ lừa đảo tài chính, đầu tư. Điều đáng lo là nội dung giả hiện nay không nhất thiết hoàn toàn sai. Đối tượng xấu có thể kết hợp thông tin thật với một số chi tiết giả mạo, tạo ra câu chuyện có vẻ hợp lý và rất khó nhận biết nếu chỉ nhìn vào hình ảnh hoặc nghe giọng nói.

Để nâng cao “sức đề kháng số”, mỗi người cần hình thành một thói quen rất đơn giản: Dừng - Kiểm tra - Xác minh - Hành động. Việc không tạo ra tin giả, tin sai sự thật là chưa đủ, mỗi người dân còn phải tránh không trở thành người lan truyền tin giả.

Về pháp lý, Việt Nam đã có bước tiến quan trọng với Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Luật nghiêm cấm việc sử dụng AI để giả mạo, mô phỏng người hoặc sự kiện thật nhằm lừa dối, thao túng nhận thức gây tổn hại nghiêm trọng; đồng thời cấm tạo hoặc phổ biến nội dung giả mạo có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Luật cũng đặt ra yêu cầu minh bạch, nhận diện và gắn nhãn đối với nội dung do AI tạo ra. Bên cạnh đó, Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2026 đã bổ sung quy định nghiêm cấm sử dụng AI hoặc công nghệ mới để giả mạo trái pháp luật hình ảnh, video, giọng nói của người khác. Đây là cơ sở quan trọng để xử lý các hành vi deepfake phục vụ lừa đảo, xâm phạm danh dự, nhân phẩm.

Mới đây, ngày 19/8/2026 Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 328/2026/NĐ-CP Quy định phòng, chống tin giả, tin sai sự thật. Nghị định sẽ có hiệu lực vào ngày 5/10/2026.

Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, AI có thể hỗ trợ rất tốt cho con người. Tuy nhiên, mỗi người dùng cần phải có tư duy sử dụng AI trách nhiệm, đạo đức.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý và phát triển công nghệ cần được triển khai đồng bộ để nhanh chóng nhận diện, gỡ bỏ những nội dung AI xuyên tạc. AI phát triển rất nhanh, nếu chỉ dựa vào các biện pháp xử lý sau khi tin giả đã lan truyền thì thường đã muộn.

Không chia sẻ khi chưa xác minh được nguồn gốc và bối cảnh

PV: Khuyến nghị nào dành cho người dân trong việc nhận biết thông tin xấu độc, nguy hiểm, thưa ông? Và hiện nay, cơ quan chức năng tỉnh Thanh Hóa đã và đang làm gì để ngăn ngừa, phòng chống tin giả, tin xấu độc trên không gian mạng?

Thượng tá Lê Bá Thành:

Tin giả, tin xấu độc rất nguy hiểm, song nguy hiểm không kém phần là những thông tin có vẻ giống sự thật. Những hình ảnh gây sốc, video cắt ghép, hay câu chuyện giàu cảm xúc, gây ấn tượng mạnh dễ khiến người ta tin là có thật. Hay một bài viết có giao diện, logo có vẻ giống với một trang báo điện tử hay cơ quan Nhà nước, được trình bày có vẻ chuyên nghiệp dễ khiến người ta nhanh chóng tin mà quên mất phải kiểm chứng nguồn thực sự; những thông tin sai lệch liên tục xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội được nhiều người chia sẻ cũng dễ khiến người ta tin mà không kiểm chứng. Đó là những “vùng bẫy” dễ gây hiểu nhầm trong quá trình tiếp nhận và lan truyền thông tin.

Có ba nguyên tắc cơ bản khi gặp “vùng bẫy” thông tin nguy hiểm. Không vội tin chỉ vì có hình ảnh, video hoặc giọng nói; không chia sẻ khi chưa xác minh được nguồn gốc và bối cảnh; không hành động chỉ dựa trên một nguồn thông tin duy nhất. Không phải ai cũng có thể phát hiện ngay tin giả, nhưng chúng ta có thể tránh trở thành người lan truyền tin giả nếu biết dừng lại để kiểm chứng. Mỗi chia sẻ thông tin thiếu chính xác, không đúng của chúng ta sẽ đều đi kèm trách nhiệm.

Thực hiện Kế hoạch của Bộ Công an về tăng cường truyền thông và huy động cộng đồng tham gia phòng, chống tin giả trên không gian mạng; Công văn của Cục A05 về phối hợp triển khai bản tin “Thật giả kiểm chứng” và Chiến dịch truyền thông “Tin AI”, ngày 4/8/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Kế hoạch về tăng cường truyền thông và huy động cộng đồng tham gia phòng, chống tin giả trên không gian mạng tỉnh Thanh Hóa. Nổi bật là “Mô hình quản trị viên kiểm chứng tin giả” với phương châm “1 quản trị viên - 1 an ninh mạng”...

Trong thời gian tới, Công an tỉnh sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, trường học tổ chức các buổi tuyên truyền “Cẩm nang kiến thức nhận diện tin giả và tin sai lệch do AI tạo ra” do Cục A05 cung cấp, tương tác thực tế tại bài test trên trang “Kiemchung.vn” của Bộ Công an và mô hình trò chơi “Mô phỏng phòng chống lừa đảo” tại tên miền “gamechongluadao.vn” của Công an tỉnh.

Khi người dân "thông suốt" sẽ không bị thông tin xấu độc “dẫn dắt”

PV: Để người dân không bị dẫn dắt, ảnh hưởng bởi thông tin sai, xấu độc thì không thể thiếu công tác tuyên truyền, hướng dẫn, định hướng. Công an phường Đông Sơn đã thể hiện vai trò, trách nhiệm của đơn vị như thế nào trong vấn đề này, thưa ông?

Thiếu tá Lê Vương Anh:

Một trong những thủ đoạn của kẻ xấu là thường lợi dụng những vấn đề nhạy cảm, nổi cộm để đưa ra thông tin trái chiều, gây phản ứng, chia rẽ trên không gian mạng. Trước những sự vụ chưa có kết luận cuối cùng của cơ quan chức năng, chúng tôi không lựa chọn “theo phe” đúng - sai. Thay vào đó, Công an phường Đông Sơn xây dựng thông tin mang tính cân bằng, định hướng đến mỗi người dân hãy chậm lại, cẩn thận hơn trong tiếp nhận, lan truyền; khuyến cáo người dân tìm đọc những nguồn thông tin chính thống.

Là lực lượng chức năng gần dân, sát dân, cán bộ, chiến sĩ công an phường Đông Sơn luôn chủ động nắm bắt dư luận trên địa bàn. Với những vấn đề diễn ra tại địa phương, như các dự án giao thông, xây dựng cụm công nghiệp... có thể ảnh hưởng tới người dân, chúng tôi lựa chọn “đi trước” trong công tác tuyên truyền, để người dân thấy được sự cần thiết và lợi ích to lớn cho cộng đồng, vì sự phát triển chung của địa phương, từ đó có sự thấu hiểu, đồng thuận chấp nhận những ảnh hưởng, thiệt thòi (nếu có). Khi người dân tư tưởng đã thông suốt thì sẽ không dễ dàng bị đối tượng xấu lợi dụng để dẫn dắt, kích động bằng những luận điệu, luồng thông tin xấu độc.