Vùng Vịnh trước yêu cầu định hình lại an ninh khu vực

Giới hạn của một cấu trúc an ninh cũ

Các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực đã trở thành mục tiêu, nhiều cơ sở năng lượng bị tấn công, trong khi hoạt động vận tải qua Hormuz - cửa ngõ xuất khẩu dầu khí quan trọng nhất của vùng Vịnh - vẫn bị hạn chế. Đến giữa tháng 9, sức ép tiếp tục gia tăng khi lực lượng Houthi mở rộng hiện diện dọc bờ Biển Đỏ của Yemen và quanh Bab al-Mandab, tuyến hàng hải nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương.

Tàu thương mại đi qua eo biển Bab el-Mandeb. Ảnh: Reuters

Với Ả Rập Saudi, tình hình trở nên phức tạp hơn khi tuyến đường ống Đông-Tây, vốn giúp nước này đưa dầu ra Biển Đỏ để giảm phụ thuộc vào Hormuz, cũng bị tấn công và phải tạm ngừng hoạt động. Cùng lúc, Houthi tuyên bố tấn công căn cứ không quân Khamis Mushait bằng tên lửa và máy bay không người lái, còn cuộc gặp dự kiến giữa Iran và các nước vùng Vịnh nhằm thảo luận tương lai eo Hormuz bị hoãn.

Trong cấu trúc an ninh vùng Vịnh, Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng khi các nước trong khu vực tiếp tục phụ thuộc nhiều vào Washington về tình báo, phòng không, huấn luyện và vũ khí, trong khi chưa có đối tác nào đủ khả năng thay thế toàn bộ mạng lưới quân sự mà Mỹ đã xây dựng tại đây trong nhiều thập niên.

Tuy nhiên, diễn biến những tháng qua cũng cho thấy các hệ thống phòng thủ hiện đại khó tạo ra một lớp bảo vệ tuyệt đối, nhất là khi những đợt tấn công có thể kết hợp tên lửa và số lượng lớn máy bay không người lái. Nguồn phương tiện đánh chặn có giới hạn, trong khi căn cứ quân sự, sân bay, cảng biển, nhà máy lọc dầu và đường ống trải rộng trên một khu vực rất lớn.

Theo truyền thông, sau những đợt tấn công mới của Houthi, Thái tử Mohammed bin Salman đã gặp Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ Brad Cooper tại Jeddah để trao đổi về tình hình khu vực, cho thấy Ả Rập Saudi vẫn cần sự hỗ trợ của Washington nhưng đồng thời phải tính tới những phương án bổ sung khi mức độ hỗ trợ của Mỹ không phải lúc nào cũng trùng với kỳ vọng của các đối tác vùng Vịnh.

Tại Bahrain, nơi đặt một căn cứ lớn của Hải quân Mỹ trong nhiều thập niên, chính cơ sở này cũng trở thành mục tiêu trong cuộc xung đột hiện nay. Sự hiện diện quân sự của một đối tác lớn vì thế vẫn có giá trị răn đe, nhưng khó loại bỏ hoàn toàn nguy cơ các nước chủ nhà bị ảnh hưởng khi căng thẳng khu vực leo thang.

Trong bối cảnh đó, hợp tác nội khối đang được thúc đẩy, trong khi quan hệ quốc phòng với Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và một số đối tác khác cũng được mở rộng. Tuy nhiên, những cơ chế này vẫn cần thời gian để chứng minh hiệu quả và khả năng phối hợp khi xảy ra khủng hoảng.

Điều đang diễn ra không phải là sự thay thế Washington bằng một cường quốc khác, mà là nỗ lực giảm mức độ phụ thuộc vào một nguồn bảo đảm duy nhất, trong khi Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực.

Khi điểm nghẽn trở thành sức ép

Những diễn biến tại Hormuz và Bab al-Mandab cho thấy thách thức hiện nay không chỉ nằm ở khả năng phòng thủ trước tên lửa hay máy bay không người lái, mà còn ở việc duy trì những tuyến giao thông và năng lượng có ý nghĩa sống còn với nền kinh tế khu vực.

Trước chiến tranh, khoảng một phần năm lượng dầu của thế giới đi qua Hormuz. Khi hoạt động vận tải tại đây bị hạn chế, tuyến đường ống Đông-Tây của Ả Rập Saudi trở nên quan trọng hơn vì cho phép dầu được đưa sang Biển Đỏ. Việc tuyến đường này bị tấn công vì thế làm giảm thêm các phương án dự phòng trong trường hợp Hormuz tiếp tục gặp gián đoạn.

Ở phía Tây, sự mở rộng hiện diện của Houthi dọc bờ biển Yemen và quanh Bab al-Mandab lại làm gia tăng rủi ro đối với tuyến hàng hải nối châu Á với Biển Đỏ và kênh đào Suez. Giá dầu tăng mạnh, trong khi chi phí vận tải và bảo hiểm chịu thêm sức ép do các hãng tàu phải tính đến nguy cơ gián đoạn ở cả hai đầu bán đảo Arab.

Tác động đối với các nước vùng Vịnh không dừng ở nguồn thu dầu khí. Trong nhiều năm qua, Ả Rập Saudi, UAE, Qatar và các nước láng giềng đã đầu tư mạnh vào du lịch, tài chính, logistics, công nghệ và trí tuệ nhân tạo nhằm đa dạng hóa nền kinh tế. Những lĩnh vực này phụ thuộc nhiều vào môi trường ổn định, giao thông thông suốt và khả năng kết nối liên tục với các thị trường bên ngoài.

Hormuz cũng ngày càng có ý nghĩa đối với hạ tầng số, khi nhiều tuyến cáp dữ liệu dưới biển kết nối vùng Vịnh với châu Á và châu Âu đi qua khu vực này. Trong bối cảnh các nước vùng Vịnh đầu tư ngày càng lớn vào trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, những gián đoạn kéo dài tại các tuyến giao thông chiến lược có thể ảnh hưởng tới cả những mục tiêu phát triển nằm ngoài lĩnh vực năng lượng.

Chính vì mức độ phụ thuộc lẫn nhau đó, đối thoại với Iran vẫn được duy trì dù quan hệ giữa hai bên còn nhiều bất đồng. Cuộc họp dự kiến tại Oman giữa Iran và các nước vùng Vịnh về Hormuz bị hoãn sau khi các bên chưa tìm được đồng thuận về một số nội dung liên quan tới hoạt động vận tải qua eo biển, trong lúc tình hình tại Yemen tiếp tục làm gia tăng căng thẳng.

Việc cuộc gặp chưa thể diễn ra cũng cho thấy con đường ngoại giao không dễ dàng. Các nước vùng Vịnh vừa cần giảm nguy cơ xung đột lan rộng, vừa phải xử lý những quan ngại an ninh liên quan tới Iran và các lực lượng có quan hệ với Tehran trong khu vực.

Do cùng chia sẻ những tuyến hàng hải và chịu tác động trực tiếp từ bất ổn trong khu vực, Iran và các nước Arab vùng Vịnh khó có thể hoàn toàn gạt bỏ đối thoại, nhất là khi bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào đối với thương mại cũng gây thiệt hại cho tất cả các bên.

Qatar và Oman từ lâu duy trì các kênh với Tehran, còn Ả Rập Saudi cùng một số nước khác cũng quay lại con đường đối thoại sau những tháng đầu chiến tranh. Điều đó không có nghĩa bất đồng đã thu hẹp, mà cho thấy các bên ngày càng nhận rõ sự cần thiết phải kiểm soát căng thẳng trước khi chúng phát triển thành những cuộc khủng hoảng lớn hơn.