Vườn quốc gia Yok Đôn: Đổi mới tư duy bảo tồn gắn với sinh kế bền vững

Bền bỉ giữ màu xanh đại ngàn

Với diện tích hơn 115.000ha, Yok Đôn là một trong những khu rừng khộp đặc trưng, có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt của Việt Nam. Giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt, địa hình phức tạp, lực lượng kiểm lâm vẫn ngày đêm bám rừng, duy trì hoạt động tuần tra, kiểm soát và ngăn chặn các hành vi xâm hại tài nguyên rừng.

Tại Trạm Kiểm lâm số 2, thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, ông Đỗ Minh Linh cùng đồng đội vừa trở về sau chuyến tuần tra dài 15km dọc tuyến biên giới. Hơn 16 năm gắn bó với đại ngàn, anh đã quen với những chuyến đi xuyên rừng, những bữa cơm vội và cả những đêm dài trực tại trạm.

Ông Đỗ Minh Linh, kiểm lâm viên Trạm Kiểm lâm số 2 (Vườn quốc gia Yok Đôn). Ảnh: Phương Đông

Ông Linh chia sẻ, mùa mưa, nhiều khu vực trong rừng bị ngập cục bộ, đường đi bùn lầy, trơn trượt; mùa khô, nắng nóng gay gắt, nguy cơ cháy rừng luôn thường trực. Đáng lo ngại hơn là tình trạng đặt bẫy thú, săn bắt động vật hoang dã và khai thác gỗ trái phép.

“Trong mỗi chuyến tuần tra, chúng tôi phải quan sát kỹ từng cành cây, dấu chân lạ để kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường. Mỗi chiếc bẫy được tháo gỡ đồng nghĩa với việc thêm một cá thể động vật hoang dã được bảo vệ”, ông Linh cho biết.

Với các kiểm lâm viên, nhiệm vụ không chỉ là bảo vệ diện tích rừng được giao mà còn gìn giữ toàn bộ hệ sinh thái, nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài nằm trong sách đỏ. Sự bền bỉ của lực lượng kiểm lâm là yếu tố quan trọng góp phần duy trì tính nguyên vẹn của hệ sinh thái Yok Đôn.

Tuy nhiên, để công tác bảo tồn đạt hiệu quả lâu dài, chỉ dựa vào lực lượng bảo vệ rừng là chưa đủ. Việc gắn trách nhiệm bảo tồn với lợi ích thiết thực của người dân sinh sống quanh Vườn quốc gia được xem là giải pháp quan trọng.

Phát triển du lịch sinh thái, tạo sinh kế bền vững

Theo ông Vũ Đức Giỏi, Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục Môi trường và Dịch vụ (Vườn quốc gia Yok Đôn), định hướng phát triển của đơn vị là gắn bảo tồn thiên nhiên với lợi ích cộng đồng, trong đó du lịch sinh thái đóng vai trò kết nối.

Ông Vũ Đức Giỏi (áo xanh), Phó Giám đốc Trung tâm Giáo dục Môi trường và Dịch vụ (Vườn quốc gia Yok Đôn) trong một chuyến cùng du khách trải nghiệm tour du lịch. Ảnh: Phương Đông

“Một cánh rừng chỉ có thể được bảo vệ bền vững khi người dân sinh sống quanh vùng đệm không còn xem rừng là nơi khai thác tài nguyên, mà nhận thức được đây là tài sản chung cần gìn giữ và có thể cùng hưởng lợi. Yok Đôn không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng du lịch ồ ạt, mà kiên định phát triển du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng, đồng thời bảo đảm phúc lợi động vật”, ông Giỏi nhấn mạnh.

Một trong những dấu ấn nổi bật trong đổi mới tư duy bảo tồn tại Yok Đôn là mô hình “Du lịch thân thiện với voi”, được triển khai hợp tác với Tổ chức Động vật châu Á (AAF). Thay vì tổ chức các hoạt động cưỡi voi như phương thức du lịch truyền thống, mô hình hướng đến việc để voi tự do di chuyển, kiếm ăn và sinh hoạt trong môi trường tự nhiên. Du khách được quan sát, tìm hiểu tập tính của voi trong điều kiện gần với đời sống hoang dã.

Thực tế cho thấy, ngày càng nhiều du khách quan tâm đến những trải nghiệm có trách nhiệm với thiên nhiên và động vật. Họ sẵn sàng chi trả mức phí cao hơn để quan sát voi trong môi trường sống tự nhiên thay vì tham gia các hoạt động khai thác sức lao động của loài vật này.

Bà Samantha Bullock (Sam), Quản lý Chăm sóc và Phúc lợi voi tại Tổ chức Động vật châu Á (AAF) chia sẻ đánh giá về sự chuyển biến tích cực trong công tác chăm sóc voi tại Vườn quốc gia Yok Đôn. Ảnh: Phương Đông

Không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn, mô hình còn góp phần tạo nguồn thu phục vụ công tác quản lý, bảo vệ rừng và cải thiện sinh kế địa phương. Người dân Êđê, M'nông tại các buôn làng vùng đệm có thêm cơ hội việc làm thông qua các hoạt động chăm sóc voi, hướng dẫn viên, lái thuyền và cung cấp dịch vụ ẩm thực bản địa. Qua đó, cộng đồng được tham gia trực tiếp và hưởng lợi từ hoạt động du lịch, đồng thời nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Bà Samantha Bullock (Sam), Quản lý Chăm sóc và Phúc lợi voi tại AAF cho biết, kể từ khi tham gia chương trình, đơn vị ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực. Đàn voi được tự do sinh sống giữa thiên nhiên, thể hiện những tập tính vốn có mà không phải chịu áp lực từ hoạt động khai thác du lịch. Đội ngũ nhân viên thường xuyên theo dõi sức khỏe và hành vi của từng cá thể để đánh giá tình trạng, khả năng thích nghi với môi trường sống.

Theo bà Samantha Bullock, những thay đổi này cho thấy voi đang có cuộc sống tự do, bình yên và thoải mái hơn. Đây cũng là mục tiêu quan trọng của chương trình, góp phần thay đổi nhận thức về bảo tồn và phúc lợi động vật hoang dã.

Bên cạnh mô hình du lịch thân thiện với voi, Yok Đôn tiếp tục đa dạng hóa các sản phẩm du lịch sinh thái theo hướng chuyên sâu và có trách nhiệm. Trong đó, các tour theo dấu chân thú hoang, quan sát chim (bird watching) được chú trọng phát triển, khai thác lợi thế hệ sinh thái rừng khộp độc đáo, hướng đến du khách yêu thiên nhiên, nhà nghiên cứu và nhiếp ảnh gia.

Du khách quốc tế trong một tour ngắm chim tại Vườn quốc gia Yok Đôn. Ảnh: Phương Đông

Các hoạt động cắm trại, dã ngoại kết hợp trải nghiệm kỹ năng sinh tồn có kiểm soát cũng được định hướng phát triển, giúp du khách, nhất là thế hệ trẻ tìm hiểu thiên nhiên và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Song song với đó, du lịch văn hóa cộng đồng gắn với dòng sông Sêrêpốk được quan tâm nhằm kết nối giá trị lịch sử vùng đất Buôn Đôn với bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc tại vùng đệm.

Từ những bước chân tuần tra bền bỉ của lực lượng kiểm lâm đến nỗ lực bảo vệ đàn voi, phát triển du lịch sinh thái và tạo sinh kế cho người dân, Vườn quốc gia Yok Đôn đang từng bước khẳng định hướng đi: Bảo tồn thiên nhiên phải song hành với phát triển bền vững.

Khi cộng đồng được tham gia và hưởng lợi từ những giá trị của rừng, trách nhiệm gìn giữ tài nguyên thiên nhiên sẽ ngày càng được củng cố. Đây chính là nền tảng để bảo vệ đại ngàn Tây Nguyên, đồng thời hình thành những sản phẩm du lịch sinh thái văn minh, có trách nhiệm với thiên nhiên và cộng đồng.