Vướng mắc Nghị định 46:Doanh nghiệp nói nguy cơ vỡ nợ như… thanh gươm treo lơ lửng

Hàng nông sản ùn ứ, vẫn chưa thấy “lối ra”

Ngày 26.1.2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 46/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm (có hiệu lực kể từ ngày ký).

Trong khi Nghị định đã có hiệu lực nhưng văn bản hướng dẫn chi tiết về trình tự, thủ tục kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm theo Nghị định số 46/2026/NĐ-CP chưa có, nên các cơ quan, đơn vị thực hiện kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu còn lúng túng trong triển khai. Điều này ảnh hưởng đến tiến độ thông quan hàng hóa, dẫn đến ùn ứ nghiêm trọng.

Theo các doanh nghiệp, mục tiêu Nghị định 46 là tích cực, hướng tới siết chặt quản lý an toàn thực phẩm và nâng cao chất lượng hàng hóa, đây là điều tích cực. Tuy nhiên, nghị định này ban hành và có hiệu lực gần Tết, trong khi chưa có hướng dẫn cụ thể, đã khiến doanh nghiệp lúng túng, thiệt hại.

Chiều 2.2, một số bộ ngành có cuộc họp liên quan đến Nghị định 46, tuy nhiên, nói với phóng viên Một Thế Giới, một doanh nghiệp cho hay “chưa ra kết quả gì”, đồng thời cho biết tình trạng ùn ứ được giảm tải ở một số cửa khẩu, nhưng nhiều nơi thì vẫn chưa thể giải quyết.

Ùn ứ hàng hóa nông sản do vướng mắc Nghị định 46 - Ảnh minh họa

Một doanh nghiệp khác phản ánh rằng đến hiện tại, giải pháp cho hàng trăm nghìn tấn hàng (đến nay đã khoảng 500 nghìn tấn) vẫn chưa rõ ràng. Trong khi đó, hàng chỉ chậm vài giờ là thiệt hại đã tăng lên rất nhiều, bởi nhiều mặt hàng tươi sống, khó bảo quản, hàng có hạn sử dụng ngắn.

“Phí tăng, hàng hỏng, vi phạm hợp đồng… như thanh gươm treo lơ lửng. Nếu trước Tết 5 ngày mà không lấy hàng ra được thì khả năng doanh nghiệp vỡ nợ rất cao”, doanh nghiệp nêu.

Một doanh nghiệp làm hàng bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm chia sẻ rằng, trước đây, doanh nghiệp tự công bố trước khi nhập khẩu đối với một số loại hàng bao bì (tùy chất liệu), mỗi khi nhập khẩu phải đăng ký kiểm tra an toàn thực phẩm (sau khi có tờ khai phân luồng). Khi cơ quan có thẩm quyền duyệt đạt an toàn thực phẩm thì hải quan cho thông quan.

Các cơ quan được quyền duyệt an toàn thực phẩm trước đây là thuộc Bộ Y tế, còn theo Nghị định 46 thì phải là cơ quan được Bộ NN-MT hoặc UBND cấp tỉnh cấp phép. Có nghĩa là các cơ quan từng được quyền duyệt an toàn thực phẩm giờ không được phép duyệt.

“Việc không hướng dẫn cụ thể khiến hàng hóa về tới cảng vẫn nằm im chờ hướng dẫn, hải quan cũng không thể thông quan được khi chưa có hướng dẫn cụ thể rõ ràng”, đại diện doanh nghiệp nói và nhấn mạnh doanh nghiệp tốn kém thêm chi phí lưu hàng, chậm hàng cho sản xuất kinh doanh.

Còn theo bà Nguyễn Thị Thu Liên - Phó chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam - việc ách tắc hàng hóa vừa qua các doanh nghiệp bị thiệt hại nặng nề. Đặc biệt, một số mặt hàng có tính thời vụ, nếu không kịp đưa ra thị trường trước Tết thì giá trị sẽ giảm mạnh. Thậm chí, nếu chậm trễ kéo dài gây ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa, đối tác có thể từ chối nhận hàng.

"Dù các cơ quan chức năng đã tổ chức họp để bàn giải pháp, quá trình xử lý, tháo gỡ vẫn còn chậm, khiến doanh nghiệp rơi vào tình thế “hàng về không được về, hàng đi không được đi”, bà Liên chia sẻ và nhấn mạnh rằng “doanh nghiệp thiệt đơn thiệt kép”.

Doanh nghiệp liệu có thể khởi kiện?

Trước tình trạng này, theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SBlaw - trong bối cảnh hoạt động sản xuất kinh doanh bị đình trệ, doanh nghiệp có nguy cơ phải đối mặt với tổn thất như không đáp ứng được đơn hàng đã ký, vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, phải đối mặt với các chế tài hợp đồng, suy giảm, uy tín thương mại trên thị trường.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBlaw

Theo đó, trong quan hệ hợp đồng với đối tác, trước tiên, căn cứ vào thỏa thuận trong hợp đồng. Trên thực tế, các hợp đồng thương mại thường có điều khoản về sự kiện bất khả kháng hoặc điều khoản miễn trừ trách nhiệm, trong đó thay đổi chính sách pháp luật hoặc quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thường được coi là sự kiện khách quan nằm ngoài khả năng kiểm soát của các bên.

“Khi đó, doanh nghiệp có thể viện dẫn điều khoản này để được miễn hoặc giảm trách nhiệm dân sự, bao gồm miễn phạt vi phạm và miễn bồi thường thiệt hại phát sinh như chi phí lưu kho, lưu bãi, chi phí gia hạn bảo hiểm, tiền phạt của hãng tàu hoặc các chi phí hợp lý khác do việc chậm thực hiện nghĩa vụ hợp đồng”, ông Hà nói.

Trường hợp hợp đồng không có hoặc không quy định rõ về điều khoản phạt vi phạm và miễn trách nhiệm, doanh nghiệp có thể viện dẫn các quy định chung của pháp luật dân sự và thương mại để bảo vệ mình.

Để áp dụng căn cứ này, Luật sư Thanh Hà cho rằng doanh nghiệp cần chứng minh yếu tố khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục của sự kiện, cũng như mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa sự kiện đó với việc không thực hiện đúng nghĩa vụ hợp đồng.

Cũng theo ông Hà, doanh nghiệp hoàn toàn có thể khởi kiện cơ quan nhà nước ra tòa. Tại nhiều quốc gia trên thế giới, đây là giải pháp được nhiều doanh nghiệp lựa chọn, trong khi tại Việt Nam thì điều này rất hạn chế.

Bộ NN-MT mới đây cũng cho hay cũng đang xem xét phương án phân cấp cho UBND tỉnh trực tiếp kiểm tra ATTP đối với các lô hàng nhập khẩu thuộc phạm vi quản lý của Bộ để địa phương chủ động, linh hoạt xử lý các sự việc phát sinh trên địa bàn.

Bộ NN-MT kiến nghị Thủ tướng, Phó thủ tướng Chính phủ giao Bộ Y tế là cơ quan đầu mối phối hợp với các Bộ, ngành có liên quan để rà soát, sửa đổi ngay Nghị định 46 đảm bảo tính khả thi.

Trong thời gian chưa sửa đổi Nghị định 46, Bộ NN-MT kiến nghị Thủ tướng giao Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với Bộ, ngành có liên quan có văn bản hướng dẫn thi hành một số nội dung của Nghị định 46 cho phù hợp với thực tiễn.

Lam Thanh