Vượt núi băng rừng, săn cây quý cho di sản Phong Nha - Kẻ Bàng

Biệt đội "ươm rừng" cho di sản 

Một buổi sáng trời tạnh đầu tháng 11, anh Lê Thuận Kiên, Trưởng bộ phận nghiên cứu, bảo tồn sinh vật thuộc Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị, cùng đồng nghiệp chuẩn bị giỏ, túi, dao rựa và ít lương thực, nước uống rồi men theo lối mòn vào rừng di sản.

Các giống cây bản địa quý hiếm được nhân giống, bảo tồn tại vườn thực vật Phong Nha - Kẻ Bàng (Ảnh: Hoàng Phúc).

Điểm đến của họ là những đỉnh núi đá vôi cheo leo ở xã biên giới Thượng Trạch. Mục tiêu chuyến đi là tìm giống bách xanh đá - loài cây quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam, là một trong những đại diện thực vật cổ xưa còn tồn tại.

Được phát hiện tại Phong Nha - Kẻ Bàng từ năm 2005, bách xanh đá sinh trưởng trên những vách núi đá vôi karst cổ, ở độ cao gần 1.000m. Muốn tiếp cận quần thể cây, các thành viên phải vượt qua những mỏm đá tai mèo sắc nhọn, bám vào thân cây, vách đá để tìm đường lên núi. Chỉ một sơ suất nhỏ có thể khiến chuyến đi trở nên nguy hiểm.

Theo anh Kiên, quần thể bách xanh đá ở Phong Nha - Kẻ Bàng được ví như những "hóa thạch sống" giữa đại ngàn. Có cây hàng trăm năm tuổi, thân cây to, hai người ôm không xuể. Đặc biệt, bộ rễ đồ sộ bám chặt vào đá, len lỏi qua từng khe nứt để tồn tại trên môi trường khắc nghiệt. Điều khiến nhóm nghiên cứu trăn trở là làm sao nhân giống được loài cây quý này để bảo tồn.

Bách xanh đá có thể nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành. Tuy nhiên, số cây ra hoa, kết quả rất ít nên việc thu thập hạt giống gặp nhiều khó khăn. Nhóm nghiên cứu phải chuyển sang phương pháp giâm cành, chọn cành phù hợp mang về xử lý bằng thuốc kích rễ rồi tiếp tục theo dõi.

Bách xanh đá - loài thực vật quý hiếm sinh trưởng trên những đỉnh núi đá vôi cheo leo ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

"Quá trình kích rễ có khi kéo dài khoảng một năm. Sau đó, cây mới được đưa vào bầu đất để chăm sóc. Nhưng tỉ lệ cành giâm ra rễ chỉ khoảng 20%, bởi đây là loài cây vốn thích nghi với môi trường đặc thù trên đỉnh núi đá", anh Kiên chia sẻ.

Không chỉ bách xanh đá, việc ươm mầm nhiều loài thực vật quý khác cũng đòi hỏi những chuyến đi rừng gian nan như vậy.

Hơn 10 năm gắn bó với công việc tìm kiếm, cứu hộ và bảo tồn thực vật, anh Trần Mừng dù đã chuyển công tác sang Trung tâm Du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng, nhưng đã quá quen với những chuyến đi kéo dài nhiều ngày giữa rừng sâu. 

Mỗi lần phát hiện một loài cây quý, anh cùng đồng nghiệp tìm cách thu thập mẫu giống phù hợp để đưa về nghiên cứu, nhân nuôi.

Anh Mừng kể, nhiều lần anh cùng các thành viên trong nhóm phải leo lên đỉnh núi đá tai mèo dựng đứng để tìm giống phong lá quế. Loài cây này sinh trưởng trên vách đá, khiến việc tiếp cận và lấy giống không đơn giản.

"Địa hình hiểm trở, đá tai mèo sắc nhọn, nhiều vị trí rất khó đứng vững. Nhưng để bảo tồn, nhân giống những loài cây bản địa quý hiếm, anh em vẫn cố gắng thực hiện", anh Mừng nói.

Với những người làm công việc này, mỗi chuyến vào rừng không đơn thuần là một cuộc tìm kiếm cây giống. Đó còn là hành trình lần theo dấu vết của những loài thực vật đang ngày càng ít gặp trong tự nhiên, tìm cách giữ lại nguồn gen quý trước nguy cơ mai một. 

Công việc này được họ gọi bằng cái tên giản dị: "Biệt đội ươm rừng".

Đưa mầm xanh trở lại đại ngàn

Nếu những chuyến đi rừng là hành trình tìm kiếm thì khu vườn thực vật của Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là nơi những giống cây quý được chăm sóc, nghiên cứu và hồi sinh.

Các giống cây bản địa quý hiếm được nhân giống, bảo tồn tại vườn thực vật Phong Nha - Kẻ Bàng (Ảnh: Hoàng Phúc).

Trên diện tích khoảng 41ha, khu vườn hiện lưu giữ, nhân giống nhiều loài cây bản địa đặc trưng của rừng Phong Nha - Kẻ Bàng như: huê, lim xanh, bách xanh đá, dổi... Bên cạnh đó là các loài cây có giá trị dược liệu như: lá khôi, bò khai, chè dây, giảo cổ lam...

Không gian rộng đến mức khó phân định ranh giới giữa vườn ươm và rừng tự nhiên. Theo quy hoạch, diện tích khu vườn sẽ mở rộng lên 100ha, để phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật.

Đây được xem như một "bệnh viện" dành cho những loài cây quý. Những cá thể thực vật được cứu hộ từ hoạt động khai thác trái phép, những giống cây thu thập từ rừng sâu được đưa về chăm sóc, theo dõi và tìm phương pháp nhân giống phù hợp.

Một góc riêng trong khu vườn được dành cho các loài phong lan. Nhiều cá thể lan quý từng bị khai thác khỏi môi trường tự nhiên, đưa về từ các vụ vi phạm lâm luật, nay được chăm sóc trong điều kiện phù hợp. Khi đủ điều kiện phục hồi, một số loài sẽ được tái thả về nơi sinh trưởng tự nhiên.

Theo anh Lê Thuận Kiên, việc bảo tồn thực vật hiện chủ yếu dựa trên hai phương pháp là giâm hom (giâm cành) và nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, sinh sản của từng loài để chủ động thu thập hạt giống.

Khó khăn lớn nhất là chu kỳ sinh trưởng của mỗi loài không giống nhau. Có cây năm nay ra hoa, kết quả nhưng năm sau lại không. Vì vậy, cán bộ kỹ thuật phải theo dõi trong thời gian dài để xác định thời điểm thích hợp thu thập hạt, lựa chọn phương pháp nhân giống.

Có những loài phải mất vài năm mới thu được kết quả. Không ít giống cây sau khi đưa về vẫn khó thích nghi với điều kiện chăm sóc mới, buộc người làm công tác bảo tồn phải tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh quy trình.

Ông Trần Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng cho biết, giá trị của khu vườn không chỉ nằm ở việc lưu giữ hàng trăm loài thực vật quý hiếm.

Điều quan trọng hơn là từ những nguồn giống được tìm thấy giữa rừng sâu, đơn vị từng bước nghiên cứu, nhân rộng thành công các loài cây bản địa, tạo nguồn cây giống để phục hồi hệ sinh thái.

Theo ông Anh, mục tiêu cuối cùng của công tác bảo tồn không phải chỉ giữ những cá thể cây quý trong vườn ươm, mà là nhân rộng để đưa chúng trở lại môi trường tự nhiên, góp phần khôi phục những loài cây vốn ngày càng vắng bóng trong rừng di sản.

Giữa đại ngàn Phong Nha - Kẻ Bàng, những chuyến đi tìm cây vẫn tiếp tục. Từ những cành giâm nhỏ bé, những hạt giống được nâng niu trong bầu đất, các thành viên của biệt đội "săn" cây quý đang kiên trì gieo thêm những mầm xanh cho cánh rừng di sản.