Vượt thách thức bằng tư duy kinh tế để đạt 100 tỷ USD xuất khẩu nông sản

Năm 2025, ngành nông lâm thủy sản cán mốc ấn tượng hơn 70 tỷ USD xuất khẩu và đang hướng tới mục tiêu lịch sử 100 tỷ USD vào năm 2027. Dù tiềm năng còn rất lớn, song đà giảm tốc của thị trường đang đặt ra những thử thách cam go cho chặng đường 500 ngày then chốt phía trước...

Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đang có dấu hiệu chậm lại. Ảnh minh họa.

Tại tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?" do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức ngày 9/7/2026, ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính), cho biết trong năm 2025, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản nước ta đã cán mốc trên 70 tỷ USD, mang lại giá trị xuất siêu khoảng 20 tỷ USD cho nền kinh tế.

MỤC TIÊU LỚN TRƯỚC ÁP LỰC "GIẢM TỐC" CỦA THỊ TRƯỜNG

Giai đoạn 2021 - 2025, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ghi nhận mức tăng trưởng bình quân ấn tượng từ 10-12%/năm. Bước sang 6 tháng đầu năm 2026, dù đạt 35,88 tỷ USD, nhưng tốc độ tăng trưởng đã có dấu hiệu chậm lại rõ rệt, khi chỉ tăng khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước.

Cơ quan Hải quan dự báo, kim ngạch xuất khẩu thời gian tới tiếp tục tăng nhưng tốc độ sẽ bị kìm hãm bởi nhiều rào cản ngoại lực. Đó là sự suy giảm tăng trưởng toàn cầu, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, biến động tỷ giá và gánh nặng chi phí logistics. Đáng chú ý, các thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc ngày càng thắt chặt tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải.

Các diễn giả tham gia tọa đàm. Ảnh: VGP.

Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt, mục tiêu đạt 100 tỷ USD vào năm 2027 là một bài toán vô cùng nan giải. Nếu năm 2026 dự kiến đạt khoảng 75 tỷ USD, thì để về đích đúng hạn vào năm sau, kim ngạch xuất khẩu phải đạt mức tăng trưởng đột biến trên 15%, đây là một thách thức rất lớn đối với toàn ngành.

Đồng quan điểm về những thách thức, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam (Vinafruit), thừa nhận tiềm năng của nông sản Việt còn rất lớn nhưng chưa được khai thác triệt để. Áp lực thời gian cho mục tiêu 100 tỷ USD hiện chỉ còn khoảng 500 ngày, trong khi các "điểm nghẽn" nội tại đang bộc lộ ngày một rõ.

Cụ thể, sản xuất nông nghiệp Việt Nam vẫn mang nặng tính chất nhỏ lẻ, manh mún, canh tác chủ yếu theo thói quen và tập quán cũ, dẫn đến chất lượng nhiều mặt hàng chưa đáp ứng được tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe. Bên cạnh đó, năng lực kiểm tra, kiểm định, kiểm dịch của các cơ quan quản lý nhà nước chưa theo kịp thực tế, khiến tốc độ thông quan bị chậm, gây ra tình trạng ùn ứ, tồn kho lớn tại các cửa khẩu.

Khó khăn này cũng hiện hữu tương tự ở ngành thủy sản. Năm 2026, ngành thủy sản kỳ vọng tăng trưởng 10%, đạt trên 12 tỷ USD. Tuy nhiên, để đóng góp tương xứng vào mục tiêu chung của năm 2027, lĩnh vực thủy sản buộc phải tăng trưởng thần tốc tới 30% để chạm mốc 16 tỷ USD. Đây là đích đến cực kỳ áp lực khi ngành này đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng từ nguyên liệu, lao động cho đến vốn tín dụng.

Đánh giá tổng quan về thực trạng này, ông Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn, nhận định: Sự kết hợp giữa các điểm yếu cố hữu (sản xuất nhỏ lẻ, chia cắt) và các áp lực mới từ rào cản quốc tế chính là nguyên nhân cốt lõi khiến đà tăng trưởng xuất khẩu của nhóm hàng này bị chậm lại trong thời gian gần đây.

CHUYỂN DỊCH SANG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

Mặc dù đối mặt với "vô vàn thách thức", các chuyên gia tham dự tọa đàm vẫn giữ cái nhìn lạc quan và khẳng định: Con số 100 tỷ USD hoàn toàn không nằm ngoài tầm với, nếu chúng ta quyết tâm thay đổi phương thức hành động bằng những tư duy hoàn toàn mới.

Ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (VGP).

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Âu Anh Tuấn cho biết ngay từ đầu năm 2026, Chính phủ đã chỉ đạo quyết liệt triển khai hàng loạt giải pháp mạnh mẽ như: cắt giảm triệt để thủ tục hành chính, nới lỏng điều kiện đầu tư kinh doanh và đẩy mạnh chuyển đổi số. Sự cải cách đồng bộ này được kỳ vọng sẽ tạo "bệ đỡ" vững chắc, tạo cú hích hỗ trợ hoạt động xuất khẩu nông, lâm, thủy sản bứt phá trong giai đoạn then chốt.

Dưới góc nhìn khoa học, ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia công nghệ về truy xuất nguồn gốc, nhấn mạnh vai trò của việc ứng dụng công nghệ vào từng công đoạn sản xuất của doanh nghiệp cũng như trong điều hành vĩ mô. Việc chủ động ứng dụng công nghệ sẽ thúc đẩy chuyển đổi mô hình sản xuất, giúp doanh nghiệp cùng Chính phủ hóa giải thách thức, biến mục tiêu thành hành động thực tế.

Sâu sắc hơn, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, khẳng định nút thắt lớn nhất cần tháo gỡ là tư duy kinh tế. Theo đó, Việt Nam phải chuyển dịch mạnh mẽ từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", tập trung nâng cao giá trị thay vì chỉ chạy theo sản lượng.

Nhiều mặt hàng của Việt Nam hiện đang đứng đầu thế giới về sản lượng nhưng giá trị thu về còn thấp. "Chúng ta không chỉ bán sản phẩm, mà phải bán chất lượng, bán thương hiệu, bán sự tin cậy và bán cả câu chuyện của sản phẩm. Điều này đòi hỏi phải xây dựng một chuỗi giá trị kết nối đồng bộ, nơi mà người nông dân, ngư dân không thể đơn độc thực hiện, mà cần sự tham gia của toàn bộ các mắt xích trong nền kinh tế", TS Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh.

KIẾN NGHỊ THÀNH LẬP TỔ ĐIỀU HÀNH CẤP QUỐC GIA

Một trong những giải pháp mang tính chiến lược được các chuyên gia đồng thuận cao tại tọa đàm là việc thiết lập một "Tổ điều hành" chuyên trách để hiện thực hóa mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2027.

Thực tế hiện nay, chuỗi giá trị chưa được kết nối hiệu quả do các mắt xích cốt lõi thuộc trách nhiệm công quyền (như kiểm dịch, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc) vượt quá tầm tự xử lý của người nông dân hay doanh nghiệp. Do đó, sự can thiệp và điều phối từ cơ quan Nhà nước là bắt buộc.

Đóng góp ý kiến về mô hình này, ông Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh: "Tổ điều hành này phải mang tầm vóc của Chính phủ, của quốc gia chứ không phải chỉ ở tầm các bộ. Việc điều hành các bộ, các ngành phải thuộc về Chính phủ. Chính phủ liên kết điều hành thì mới hiệu quả và triệt để”.

Tổ điều hành cấp cao này sẽ nắm giữ vai trò nhạc trưởng: kết nối toàn bộ các mặt hàng, các doanh nghiệp trong ngành vào một chuỗi giá trị thống nhất; đồng thời nắm quyền quyết định, kịp thời tháo gỡ vướng mắc nhằm tạo ra những bước thay đổi mang tính đột phá toàn diện cho ngành nông nghiệp Việt Nam.

Ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia công nghệ về truy xuất nguồn gốc. Ảnh: VGP.

Ông Tô Nguyễn Thành đồng tình cho rằng Tổ điều hành ở đây không phải ở cấp bộ mà phải ở cấp Chính phủ. Vì bài toán xuất khẩu nông sản không phải là bài toán đơn lẻ của một bộ ngành nào đó, mà là bài toán liên ngành, xuyên suốt chuỗi xuất khẩu, đi từ nông nghiệp đến công thương, hải quan và các bộ ngành liên quan.

Do vậy, nếu chỉ ở cấp bộ thì việc phối hợp với nhau sẽ có những hạn chế nhất định. Cần phải có một góc nhìn mang tính chất tổng quan hơn, xuyên suốt hơn, tức là đi từ đầu nguồn ra đến cửa khẩu, đi qua những bộ ngành nào, cơ quan nào thì phải có những điểm tháo gỡ ngay tại thời điểm đó. Lúc ấy con đường xuất khẩu mới liên thông, và ngay cả việc dữ liệu hóa cũng như điện tử hóa toàn trình trong quá trình xuất khẩu mới thực thi được.