VUSTA góp ý hoàn thiện thể chế bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên

Ngày 14/10, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đã tổ chức Hội thảo góp ý 2 Dự án Luật: Dự án Luật Tài nguyên, Môi trường biển và hải đảo và Dự án Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Đây là 2 trong số 45 dự án luật, nghị quyết sẽ được Quốc hội khóa XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2 tới đây (dự kiến 17/10-21/11).

Hội thảo gồm 2 phiên: Phiên 1 - Góp ý Dự án Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường; Phiên 2 - Góp ý Dự án Luật Tài nguyên, Môi trưởng biển và hải đảo. Hội thảo do Tổng Thư ký VUSTA Nguyễn Quyết Chiến, Uỷ viên Thường vụ Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam Hoàng Dương Tùng và Phó Chủ tịch Hội KHKT Biển Việt Nam Đào Đình Châm đồng chủ trì.

Toàn cảnh hội thảo

Đẩy mạnh chuyển đổi số, giám sát dữ liệu tự động,kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa

Phát biểu đề dẫn tại phiên thứ nhất, TS. Hoàng Dương Tùng, Uỷ viên Thường vụ Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (nguyên Phó Tổng cục trưởng Cục Bảo vệ Môi trường) nhấn mạnh công tác bảo vệ môi trường là trụ cột cốt lõi của sự phát triển nhanh và bền vững. Dự thảo Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường được thiết kế tập trung vào 4 nhóm nội dung lớn: Cải cách thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp phân quyền; Chuyển đổi số, thúc đẩy kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn; Tăng cường công cụ quản lý chất lượng môi trường nước, không khí, đất; Tháo gỡ điểm nghẽn gắn với ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển KT-XH.

Tổng Thư ký VUSTA Nguyễn Quyết Chiến phát biểu định hướng hội thảo

Thảo luận tại hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học đánh giá cao nỗ lực của ban soạn thảo, đồng thời thẳng thắn chỉ ra những điểm còn hạn chế cần tiếp tục hoàn thiện của dự thảo Luật. Xuất phát từ những khái niệm cốt lõi của dự thảo Luật, các đại biểu cho rằng, Điều 3 là "xương sống" khoa học của toàn bộ văn bản luật, do vậy việc đầu tiên là cần chuẩn hóa hệ thống khái niệm được quy định tại Điều 3 theo tư duy phát triển mới.

Các đại biểu hoan nghênh định hướng cắt giảm thủ tục hành chính. Tuy nhiên, nếu bỏ tiền kiểm mà không nâng cấp công cụ hậu kiểm tương xứng thì dễ dẫn đến nguy cơ buông lỏng quản lý đối với các dự án lớn. Giải pháp cốt lõi được đề xuất là đẩy mạnh chuyển đổi số, áp dụng cơ chế "truy vết số" và bắt buộc bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu quan trắc tự động để kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa.

Các đại biểu cũng cho rằng cần đổi mới tư duy, chuyển từ khái niệm "chất thải" sang "nguyên nhiên liệu thứ cấp" để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn; Đề xuất bổ sung hành vi nghiêm cấm che giấu hoặc làm sai lệch dữ liệu môi trường.

TS. Trần Văn Miều, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam trình bày tham luận tại hội thảo

Phản ánh từ thực tiễn triển khai Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường cho thấy việc phân loại rác tại nguồn còn nhiều vướng mắc. Các chuyên gia đề nghị bổ sung khâu "xử lý" bên cạnh "phân loại, lưu giữ, vận chuyển" trong quy định pháp luật; đồng thời xem xét lộ trình áp dụng nguyên tắc 3R chuyển sang 10R trong kinh tế tuần hoàn giúp tối ưu hóa giá trị tài nguyên từ gốc rễ thay vì chỉ xử lý rác thải ở cuối nguồn.

Đặc biệt, hội thảo ghi nhận ý kiến kiến nghị cần tiếp tục thể chế hóa và tạo hành lang thuận lợi để phát huy hơn nữa nguồn lực, vai trò của cộng đồng dân cư và các tổ chức tôn giáo trong công tác bảo vệ môi trường từ cơ sở. Nhìn chung các ý kiến góp ý tại phiên thứ nhất của hội thảo đi đến một số điểm chung thống nhất, đó là giảm tiền kiểm và siết chặt hậu kiểm; tính khả thi trong quản lý rác thải sinh hoạt; làm rõ quyền/trách nhiệm cộng đồng; chuẩn hóa khái niệm cốt lõi; đẩy mạnh chuyển đổi số và giám sát dữ liệu tự động.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, kiến tạo mô hình quản trị biển hiện đại

Sau 10 năm thi hành, việc sửa đổi Luật Tài nguyên, Môi trường biển và hải đảo 2015 là yêu cầu cấp thiết để tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế, thể chế hóa quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 36-NQ/TW và kiến tạo mô hình quản trị biển hiện đại.

Trong phiên làm việc thứ hai, các tham luận tại hội thảo tập trung vào các nhóm nội dung lớn của dự thảo Luật. Đó là, hoàn thiện cơ chế quản lý, phân bổ, sử dụng không gian biển; chuẩn hóa quyền, nghĩa vụ của người sử dụng khu vực biển; cơ chế ưu đãi đặc thù, tài chính biển xanh; bảo vệ môi trường biển và ứng phó sự cố.

Đóng góp vào các điều khoản cụ thể, các chuyên gia, nhà khoa học đến từ các hội ngành cho rằng, cần làm rõ khái niệm "không gian biển", "khoảng không phía trên" và xác định ranh giới quản lý vùng biển ven bờ. Điều này giúp giải quyết dứt điểm các xung đột không gian giữa phát triển năng lượng mới (điện gió ngoài khơi) với luồng hàng hải quốc gia, du lịch, thủy sản và quốc phòng - an ninh.

Về minh bạch hóa cơ chế kinh tế biển, các chuyên gia cho rằng, cần làm rõ hơn bản chất pháp lý của “quyền sử dụng khu vực biển”; luật hóa quyền sở hữu và đăng ký tài sản gắn liền với khu vực biển. Ngoài ra, cần sớm tạo khung pháp lý thương mại hóa tín chỉ carbon biển (Blue Carbon) từ thảm cỏ biển và rừng ngập mặn.

Các đại biểu đóng góp ý kiến và thảo luận tại hội thảo

Các chuyên gia đặc biệt lưu ý chính sách quản lý môi trường biển theo vùng; tháo gỡ bài toán chính quyền cấp xã và bảo vệ sinh kế ngư dân. Từ kinh nghiệm thực tiễn, có đại biểu cho biết, khi áp dụng mô hình chính quyền 2 cấp, quy mô dân số xã ven biển tăng mạnh nhưng năng lực và dữ liệu quản lý còn hạn chế. Do vậy, luật cần quy định rõ cơ chế phân cấp và chia sẻ dữ liệu cho cấp xã, cần có chính sách bảo vệ sinh kế cho các hộ nuôi trồng thủy sản nhỏ lẻ ven bờ, tránh nguy cơ họ bị mất phương kế sống khi thu hồi không gian biển giao cho dự án lớn.

Bên cạnh đó, các ý kiến tại hội thảo cũng đề xuất chuyển mạnh tư duy từ đánh giá tác động từng dự án riêng lẻ sang đánh giá sức chịu tải và tác động tích tụ của cả vùng biển; thiết lập liên kết quản lý ô nhiễm từ lưu vực sông ra biển. Chuyển đổi số và hạ tầng dữ liệu đại dương - Chuẩn hóa hệ thống bản đồ số đại dương dùng chung (Bản sao số đại dương - Digital Twin Ocean).

Phát biểu tổng kết hội thảo, Tổng Thư ký VUSTA Nguyễn Quyết Chiến đánh giá cao tinh thần làm việc nghiêm túc, sâu sắc và đầy tâm huyết của các chuyên gia, nhà khoa học. Các ý kiến góp ý không chỉ dừng lại ở mặt kỹ thuật lập pháp mà còn bám sát thực tiễn sinh động và xu hướng phát triển hiện nay. Theo Tổng Thư ký Nguyễn Quyết Chiến, toàn bộ các ý kiến được Ban Thư ký ghi nhận đầy đủ để tổng hợp thành Báo cáo tư vấn, phản biện xã hội chính thức và kịp thời gửi tới các cơ quan có thẩm quyền cũng như các đại biểu Quốc hội khoá XVI trong hệ thống VUSTA nhằm truyền tải những ý kiến đóng góp, đề xuất, kiến nghị của các đại biểu tại hội thảo tới nghị trường.

Hội thảo đã tiếp tục khẳng định vai trò cầu nối quan trọng của VUSTA trong việc huy động trí tuệ tập thể, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật môi trường và biển đảo đồng bộ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.