Xã Phúc Thọ (Hà Nội) và bước chuyển trong bảo tồn động vật hoang dã với quyết tâm chấm dứt hoạt động nuôi nhốt gấu

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ, thành phố Hà Nội Nguyễn Văn Công. (Ảnh: Minh Duy)

Quyết tâm loại bỏ hoàn toàn các cơ sở nuôi nhốt gấu trên địa bàn xã Phúc Thọ không chỉ khép lại một khoảng thời gian tồn tại hoạt động nuôi nhốt tự phát mà còn mở ra hướng đi bền vững cho sinh kế của người dân địa phương thông qua việc chuyển đổi nghề nghiệp hiệu quả và hợp pháp.

Từ “điểm nóng” nuôi nhốt gấu đến những chuyển biến tích cực qua các thời kỳ

Theo ông Nguyễn Văn Công, hoạt động nuôi nhốt gấu tại địa bàn xã Phúc Thọ đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Cụ thể, từ giai đoạn 1997-2000, xã chỉ có khoảng 3-4 hộ gia đình nuôi gần 100 cá thể gấu. Đến giai đoạn 2000-2005, số lượng đã tăng vọt lên cao điểm với 67 cơ sở nuôi nhốt và 308 cá thể gấu. Năm 2016, trên địa bàn vẫn còn hơn 200 cá thể gấu.

Thực hiện Quyết định số 02/2005/QĐ-BNN ngày 5/1/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) về quản lý gấu nuôi nhốt, chính quyền xã đã phối hợp chặt chẽ với lực lượng kiểm lâm tiến hành gắn chíp, quản lý, kiểm tra biến động. Đồng thời, địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, vận động hộ dân giao nộp gấu cho các trung tâm bảo tồn.

Đến nay, số lượng đã giảm đáng kể: xã Phúc Thọ hiện còn 16 hộ nuôi nhốt với 59 cá thể gấu (gồm 47 cá thể đực và 12 cá thể cái). Tính riêng từ đầu năm 2026 đến nay, đã có thêm 3 gia đình tự nguyện giao nộp 3 cá thể gấu để chuyển về Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam tại Vườn Quốc gia Bạch Mã.

Để đạt được sự chuyển biến này, địa phương đã triển khai đa dạng hình thức tuyên truyền “đi từng ngõ, gõ từng nhà”: từ tổ chức hội nghị, vẽ tranh bích họa bảo vệ gấu, tổ chức cuộc thi vẽ tranh tại trường học, cho đến khám bệnh miễn phí và vận động người dân sử dụng các cây thuốc nam thay thế mật gấu. Mô hình “Mỗi người dân là một tuyên truyền viên” cũng được phát huy hiệu quả khi người dân chủ động phát tờ rơi, chia sẻ thông tin và ủng hộ chủ trương đưa gấu về rừng.

Cứu cá thể gấu bị nuôi nhốt để đưa về Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam. (Ảnh: Tổ chức Động vật châu Á)

Song song với công tác vận động, chính quyền xã Phúc Thọ cùng cơ quan kiểm lâm đã phối hợp hiệu quả với các tổ chức bảo tồn uy tín trong và ngoài nước để tổ chức tiếp nhận, cứu hộ gấu an toàn.

Mỗi đợt bàn giao gấu đều được thực hiện nghiêm ngặt theo đúng quy trình kỹ thuật, bảo đảm sức khỏe và an toàn tuyệt đối cho cả cá thể gấu lẫn lực lượng tham gia.

Sau khi tiếp nhận, các cá thể gấu được chuyển về chăm sóc, phục hồi sức khỏe tại Trung tâm Cứu hộ Gấu Việt Nam (Tam Đảo hoặc Bạch Mã). Tại đây, gấu được sống trong môi trường bán tự nhiên, được tự do vận động và khôi phục lại các tập tính tự nhiên vốn có.

Hạt Kiểm lâm số 7 (Chi cục Kiểm lâm Hà Nội) hỗ trợ người dân chuyển giao gấu. (Ảnh: Tổ chức Động vật châu Á).

Thực tế số lượng gấu nuôi nhốt trên địa bàn xã đã giảm đáng kể qua từng năm. Sự sụt giảm rõ rệt này là minh chứng thuyết phục cho hiệu quả của công tác quản lý nhà nước và tinh thần hợp tác tích cực của người dân xã Phúc Thọ.

Tháo gỡ vướng mắc kinh tế và bài toán sinh kế cho người dân

Dù đã đạt nhiều kết quả tích cực, việc vận động 16 hộ dân còn lại bàn giao 59 cá thể gấu vẫn gặp không ít thách thức. Ông Nguyễn Văn Công phân tích, các hộ dân đã đầu tư mua gấu từ những năm 2000-2005 với chi phí rất lớn, khoảng 6-7 triệu đồng/cá thể thời điểm đó (tương đương từ gần 1 đến 2 cây vàng tùy thời điểm), là cả một tài sản, là gia tài lớn của gia đình. Việc nuôi gấu khi đó mang mục đích kinh tế và trở thành sinh kế chủ yếu của họ.

Do đó, tâm lý chung của các chủ hộ là mong muốn có cơ chế hỗ trợ kinh phí hoặc giải pháp bảo đảm sinh kế thay thế khi chuyển giao gấu. Bên cạnh đó, việc chăm sóc gấu bảo đảm tiêu chuẩn trong điều kiện nuôi nhốt hộ gia đình là vô cùng khó khăn, trong khi gấu lại là tài sản có giá trị lớn nên công tác vận động càng về cuối càng phức tạp.

Phó Chủ tịch Nguyễn Văn Công (giữa) tại tọa đàm "Chấm dứt hoạt động nuôi nhốt gấu" diễn ra tại Báo Nhân Dân ngày 23/9/2026. (Ảnh: Minh Duy)

Địa phương xác định không thể tiếp tục áp dụng cách vận động chung chung mà phải tiếp cận thấu đáo từng trường hợp cụ thể. Việc tháo gỡ vướng mắc kinh tế và tạo sinh kế thay thế bền vững được xem là chìa khóa quan trọng để người dân yên tâm tự nguyện bàn giao.

Cần hành lang pháp lý đủ mạnh để ấn định mốc thời gian kết thúc

Để có thể ấn định một mốc thời gian cụ thể kết thúc hoàn toàn nạn nuôi nhốt gấu trên địa bàn, Ủy ban nhân dân xã Phúc Thọ kiến nghị Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu Ủy ban nhân dân thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định rõ việc chấm dứt nuôi nhốt gấu và bắt buộc chuyển giao với thời hạn cụ thể.

Khám sức khỏe sơ bộ cho một cá thể gấu được giải cứu, bảo đảm gấu đủ điều kiện di chuyển đường dài về Huế. (Ảnh: Tổ chức động vật châu Á)

Ông Công cho hay, khi có hành lang pháp lý đầy đủ, chính quyền xã sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp bao gồm: tăng cường quản lý, giám sát, trong đó phối hợp chặt chẽ với Hạt Kiểm lâm số 7 và Công an xã tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ các hộ nuôi nhốt, kiểm soát biến động đàn gấu, ngăn chặn tình trạng chuyển nhượng trái phép và xử lý nghiêm các vi phạm theo quy định pháp luật.

Song hành với đó là tiếp tục thúc đẩy vận động trực tiếp. Tới đây, xã dự kiến tổ chức hội nghị đối thoại trực tiếp với 16 hộ dân còn nuôi nhốt gấu để lắng nghe tâm tư, vận động, thuyết phục bằng các quy định pháp luật.

Học sinh được tự do thể hiện sáng tạo qua nhiều hình thức từ vẽ tranh làm mô hình đến ép lá thảo dược thay thế mật gấu tại Phụng Thượng (cũ), nay là Phúc Thọ. (Ảnh: Lê Lâm)

Ngoài ra, sẽ áp dụng biện pháp cưỡng chế khi cần thiết. Theo đó, trên cơ sở văn bản pháp lý bắt buộc, địa phương sẽ ưu tiên tuyên truyền vận động tự nguyện; nếu không chấp hành sẽ kiên quyết thực hiện các biện pháp cưỡng chế theo đúng quy định.

Với sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương cùng sự phối hợp từ các cơ quan chức năng và tổ chức bảo tồn, xã Phúc Thọ quyết tâm đồng hành cùng người dân đưa toàn bộ các cá thể gấu còn lại về môi trường sống tự nhiên, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.