Xây dựng cơ chế đặc thù cho Quỹ đầu tư mạo hiểm Quốc gia

Khoảng trống vốn của hệ sinh thái khởi nghiệp

Đổi mới mô hình tăng trưởng đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong bối cảnh các động lực truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên hay mở rộng đầu tư dần tới hạn. Trong chiến lược phát triển giai đoạn mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng chủ đạo.

Tuy nhiên, để biến các ý tưởng công nghệ thành doanh nghiệp, biến nghiên cứu thành sản phẩm và hình thành những ngành kinh tế mới, một trong những điều kiện tiên quyết là phải có dòng vốn phù hợp. Đây cũng là mắt xích còn thiếu của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Do đó, việc Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng Đề án Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia vì thế được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá về thể chế, mở ra một công cụ chính sách mới nhằm thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho phát triển.

Tại tọa đàm “Vấn đề và giải pháp cho Quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách nhà nước”, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân cho biết Việt Nam hiện có khoảng 4.500 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo hoạt động trong nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính, y tế số, giáo dục số, công nghệ nông nghiệp…

Những năm gần đây, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam đã ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực khi số lượng doanh nghiệp công nghệ tăng nhanh, hoạt động gọi vốn sôi động hơn và ngày càng thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư quốc tế.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở nguồn vốn đầu tư giai đoạn đầu. Không ít doanh nghiệp khởi nghiệp có công nghệ tốt, sản phẩm tiềm năng nhưng không thể vượt qua giai đoạn thử nghiệm hoặc thương mại hóa do thiếu nguồn lực tài chính. Trong khi đó, các tổ chức tín dụng truyền thống thường yêu cầu tài sản bảo đảm và ưu tiên hiệu quả ngắn hạn, điều mà doanh nghiệp khởi nghiệp khó đáp ứng.

Đầu tư mạo hiểm vì vậy trở thành kênh dẫn vốn đặc thù của nền kinh tế đổi mới sáng tạo. Khác với đầu tư thông thường, đầu tư mạo hiểm chấp nhận rủi ro cao để đổi lấy khả năng tạo ra doanh nghiệp tăng trưởng nhanh, công nghệ đột phá và giá trị lớn trong dài hạn.

Song đây cũng chính là lĩnh vực mà khu vực công thường khó tham gia do xung đột với cơ chế quản lý ngân sách truyền thống.Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, Nhà nước không làm thay thị trường mà đóng vai trò kiến tạo và dẫn dắt. Việc xây dựng Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia không nhằm cạnh tranh với khu vực tư nhân mà tạo điều kiện để thị trường vận hành hiệu quả hơn.

Bộ KH&CN hiện đang hoàn thiện Đề án trình Thủ tướng Chính phủ đưa Quỹ vào hoạt động với mục tiêu tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và hình thành cơ chế huy động nguồn lực xã hội.

Cần một thiết kế thể chế khác với tư duy đầu tư công truyền thống

Một trong những nội dung được thảo luận nhiều tại tọa đàm là cách thức tổ chức và vận hành Quỹ.

Theo các chuyên gia, nếu áp dụng tư duy quản lý đầu tư công thông thường vào đầu tư mạo hiểm thì rất khó đạt hiệu quả.

Đầu tư mạo hiểm có ba đặc điểm cơ bản: tỷ lệ thất bại cao; thời gian đầu tư dài; và thành công thường đến từ số ít dự án nhưng tạo giá trị vượt trội.

Trong khi đó, cơ chế ngân sách hiện hành thường đặt trọng tâm vào bảo toàn vốn, quy trình giải ngân chặt chẽ và đánh giá kết quả trong thời gian ngắn.

Các đại biểu cho rằng đây là nguyên nhân khiến nhiều mô hình quỹ đầu tư công trước đây trên thế giới gặp khó khăn.

Theo đánh giá của các chuyên gia, ba điểm nghẽn lớn nhất gồm: Thứ nhất, cơ chế quản lý ngân sách chưa cho phép chấp nhận mức độ rủi ro phù hợp với bản chất đầu tư mạo hiểm. Thứ hai, thủ tục giải ngân và quy trình ra quyết định còn kéo dài, thiếu tính linh hoạt.Thứ ba, chu kỳ đánh giá hiệu quả đầu tư quá ngắn, trong khi đầu tư mạo hiểm cần từ 10 -15 năm mới có thể nhìn thấy kết quả.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị định số 264/2025/NĐ-CP được đánh giá đã mở ra cơ sở pháp lý mới cho hoạt động đầu tư đổi mới sáng tạo.

Theo hướng tiếp cận mới, quỹ có thể vận hành theo cơ chế linh hoạt hơn, có tư cách pháp nhân độc lập, kéo dài chu kỳ đầu tư và tăng quyền chủ động cho đội ngũ quản lý khi đã thực hiện đúng quy trình.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng pháp lý thuận lợi mới là điều kiện cần. Điều kiện đủ là xây dựng được mô hình quản trị chuyên nghiệp và bảo đảm nguyên tắc thị trường.

Toàn cảnh Tọa đàm Quỹ đầu tư mạo hiểm (Ảnh: MST)

Nhà nước làm “vốn mồi”, thị trường quyết định dòng vốn

Tại tọa đàm, nhiều quỹ đầu tư quốc tế như Gobi Partners, ThinkZone, Quest Ventures, Kairous Capital cùng các tổ chức trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đã đề xuất Việt Nam nghiên cứu mô hình quỹ đầu tư vào các quỹ (Fund of Funds - FoF) hoặc cơ chế đồng đầu tư với khu vực tư nhân.

Theo mô hình này, Nhà nước không trực tiếp lựa chọn doanh nghiệp nhận vốn mà đầu tư thông qua các quỹ chuyên nghiệp đã có kinh nghiệm và năng lực thị trường.

Nguồn lực công đóng vai trò “vốn mồi”, góp phần giảm rủi ro ban đầu, từ đó thu hút thêm dòng vốn xã hội.

Đây được xem là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quốc tế bởi vừa bảo đảm định hướng phát triển của Nhà nước, vừa hạn chế can thiệp hành chính vào hoạt động đầu tư.

Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy Chính phủ nước này không đầu tư dàn trải mà lựa chọn các tổ chức quản lý quỹ có năng lực để cùng đầu tư và từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh.

Kazakhstan cũng áp dụng mô hình tương tự nhằm thúc đẩy doanh nghiệp công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ thực tiễn quốc tế, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam nên triển khai theo lộ trình từng bước.

Giai đoạn đầu, chỉ lựa chọn một số quỹ tư nhân đủ năng lực để phân bổ nguồn vốn thử nghiệm; sau đó đánh giá hiệu quả, sàng lọc và mở rộng. Triển khai quá nhanh hoặc đầu tư dàn trải có thể làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Một vấn đề khác được nhiều đại biểu nhấn mạnh là đầu tư mạo hiểm không chỉ cần cơ chế đầu tư mà còn cần cơ chế thoái vốn.

Ông Phạm Hồng Quất, Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia cho biết, mục tiêu của Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia không phải tối đa hóa lợi nhuận mà là kích hoạt thị trường, thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp và tạo sức hút với vốn tư nhân.

Muốn vậy, nhà đầu tư phải nhìn thấy khả năng rút vốn trong tương lai. Bộ KH&CN hiện đang nghiên cứu khả năng hình thành sàn giao dịch chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp.

Đây được xem là cấu phần quan trọng của hệ sinh thái tài chính đổi mới sáng tạo, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dài hạn và tạo cơ chế thanh khoản cho nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, nhiều rào cản khác cũng cần tiếp tục tháo gỡ như định giá tài sản trí tuệ, ưu đãi thuế cho đầu tư đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực quản trị quỹ và phát triển đội ngũ chuyên gia đầu tư công nghệ.

Các chuyên gia nhận định, Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia không đơn thuần là một công cụ tài chính mà là một thiết chế phát triển. Nếu được thiết kế đúng, quỹ sẽ góp phần nâng cao niềm tin của nhà đầu tư quốc tế, thúc đẩy hình thành doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn và tạo nền tảng cho nền kinh tế dựa trên tri thức.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi cạnh tranh quốc gia ngày càng phụ thuộc vào năng lực công nghệ và tốc độ đổi mới, việc hình thành một cơ chế “vốn mồi” đủ mạnh có thể trở thành bước chuyển quan trọng để Việt Nam không chỉ theo kịp mà còn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.