Xây dựng cộng đồng 'sống cùng' sông Đầm

Sông Đầm với hệ sinh thái phong phú và đa dạng chủng loài động thực vật. Ảnh: PHAN VINH

Dựa vào cộng đồng

Ông Lê Minh Thạnh (phường Bàn Thạch) cũng như nhiều người dân sống lâu năm ven sông Đầm có chung ký ức về một dòng sông trù phú thủy sản gắn liền với sinh kế của người dân bản địa.

Thế nhưng, cùng với quá trình đô thị hóa, không gian ấy dần bị thu hẹp, dòng chảy chịu nhiều tác động từ nước thải, thay đổi địa hình và sự can thiệp thiếu kiểm soát vào bờ sông.

"Dòng nước không còn chất lượng như trước đây, thủy sản ít đi đáng kể, biến đổi thổ nhưỡng, xâm nhập mặn diễn ra ngày càng rõ. Nhiều địa điểm trước đây có thể canh tác, khai thác tôm cá thì nay gặp nhiều khó khăn", ông Thạnh nói.

Thực trạng này là dấu hiệu cho thấy mối liên kết giữa con người và dòng sông đang bị đứt gãy. Khi hệ sinh thái suy yếu, những giá trị kinh tế tự nhiên cũng dần mất đi, kéo theo sự thu hẹp của các hoạt động sinh kế gắn với dòng sông.

Trong bối cảnh đó, dự án "Thúc đẩy phát triển doanh nghiệp, hợp tác xã, nhóm hộ, hộ gia đình tại địa phương dựa trên hệ sinh thái bền vững tại thành phố Đà Nẵng (sông Đầm)" là lời giải cho bài toán này.

Dự án thuộc khuôn khổ Chương trình REDAA, được phê duyệt với sự tham gia của các tổ chức khoa học, chính quyền địa phương và đối tác quốc tế. Dự án hướng đến việc đặt dòng sông vào trung tâm của bài toán phát triển, thay vì tiếp cận như một hạng mục hạ tầng cần xử lý riêng lẻ.

Người dân sống gần sông Đầm cho biết, những năm gần đây lượng thủy sản tại dòng sông này giảm đáng kể. Ảnh: HỒ QUÂN

Ông Bùi Đăng Linh, cán bộ phụ trách dự án cho biết, dự án lựa chọn cách tiếp cận tích hợp, không tách rời câu chuyện môi trường với sinh kế, không xử lý riêng lẻ từng vấn đề mà nhìn tổng thể dòng sông như một không gian sống cần được phục hồi và quản trị theo hướng bền vững.

Quá trình triển khai được thiết kế theo nhiều bước, bắt đầu từ khảo sát hiện trạng thủy văn, môi trường, nguồn thải; xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ phục vụ quản lý; sau đó là thí điểm các giải pháp phục hồi sinh thái và từng bước mở rộng sang tổ chức cộng đồng.

"Điều quan trọng là dự án hướng đến cơ chế đồng quản lý, trong đó người dân địa phương tham gia trực tiếp vào việc theo dõi, đánh giá và đề xuất giải pháp cho chính không gian sống của mình", ông Linh nói.

Theo ông Linh, cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch trong tư duy phát triển, khi dòng sông không còn được nhìn nhận như một đối tượng cần can thiệp kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành một phần của hệ sinh thái xã hội - nơi mọi giải pháp đều cần gắn với đời sống thực tế của cộng đồng cư dân ven sông.

Hướng đến hệ sinh thái bền vững

Trên nền tảng định hướng của dự án, những thử nghiệm bước đầu tại địa phương đang mở ra một hướng tiếp cận cụ thể hơn, khi người dân không đứng ngoài quá trình phục hồi dòng sông, mà trực tiếp tham gia bằng những mô hình sinh kế gắn với hệ sinh thái.

Ông Bùi Ngọc Đức sống gần khu vực sông Đầm thuộc phường Quảng Phú, thành viên tham gia dự án chia sẻ, Hội Doanh nghiệp - Khởi nghiệp sáng tạo phường đã thành lập một nhóm nghiên cứu cách phát huy giá trị kinh tế từ sông Đầm, đồng thời vẫn giữ được hệ sinh thái của dòng sông.

"Nhóm chúng tôi đang khảo sát và trồng thí điểm khoảng 10 - 15ha sen. Đây là mô hình định hình theo hướng xây dựng một không gian canh tác kết hợp trải nghiệm, tức là khi hoàn thiện quy hoạch đất đai và các thủ tục liên quan thì sẽ tiến hành triển khai đồng bộ", ông Đức nói.

Dự án tập huấn cho nhóm nòng cốt tại địa phương để hỗ trợ phát triển kinh tế dựa vào hệ sinh thái sông Đầm. Ảnh: PHAN VINH

Với cây sen, khó khăn lớn nằm ở yếu tố thổ nhưỡng khi khu vực này chịu ảnh hưởng của nước ngập mặn. Nhóm đang tính toán bố trí các vành đai tre xung quanh khu vực trồng sen, vừa tạo lớp phủ xanh, vừa góp phần chắn sóng, hạn chế xâm nhập mặn.

"Từ hệ thống bờ tre này, về lâu dài có thể bồi đắp để hình thành các dải đất ổn định hơn, giúp kiểm soát nước và giữ được cấu trúc sinh thái của sông Đầm. Đây là quá trình cần thời gian, nhưng nếu làm được thì vừa tạo sinh kế, vừa giữ được môi trường", ông Đức chia sẻ.

Ông Bùi Đăng Linh cho rằng, ở góc độ rộng hơn, dự án REDAA đặt mục tiêu hình thành một cộng đồng "sống cùng" sông Đầm thay vì chỉ "sống cạnh" như trước đây.

Điều này đòi hỏi một quá trình dài, từ nâng cao nhận thức, tập huấn kỹ năng, đến xây dựng các nhóm nòng cốt có khả năng dẫn dắt cộng đồng. Khi người dân trở thành chủ thể, mọi giải pháp đưa ra đều có khả năng duy trì lâu dài, thay vì phụ thuộc vào các can thiệp ngắn hạn.

Theo ông Linh, dự án được triển khai từ nay tới năm 2029 nên sẽ có đủ thời gian để hỗ trợ nhiều mô hình kinh tế cộng sinh với sông Đầm. Sau đó sẽ thực hiện các bước thẩm định và điều chỉnh, hướng đến mục tiêu phát triển hệ sinh thái sông Đầm bền vững hơn.

[VIDEO] - Chia sẻ của người dân tham gia dự án:

PHAN VINH