Xây dựng hệ thống thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiện đại, minh bạch và hiệu quả

Khi bảo vệ sở hữu trí tuệ trở thành nền móng của nền kinh tế tri thức

Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu thực thi pháp luật mà còn là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi kinh tế số phát triển mạnh mẽ, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cũng ngày càng tinh vi, gây thiệt hại cho doanh nghiệp, làm suy giảm động lực nghiên cứu và ảnh hưởng đến môi trường đầu tư.

Thực trạng đó được phản ánh qua số liệu của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia. Sáu tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng phát hiện, xử lý gần 68.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng 36,66% so với cùng kỳ; riêng các vụ hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tăng tới 75,02%. Những con số này cho thấy vi phạm không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đang trở thành thách thức ngày càng lớn trong bối cảnh thương mại điện tử và môi trường số phát triển mạnh.

Theo kết luận của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, sau thời gian ngắn triển khai, Công điện số 38/CĐ-TTg đã mang lại những kết quả "thực chất và đáng khích lệ", thể hiện ở việc nhiều vụ việc nghiêm trọng được xử lý, sự phối hợp giữa các lực lượng được cải thiện và nhận thức xã hội về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ từng bước được nâng lên.

Tuy nhiên, Chính phủ cũng nhìn nhận đây mới chỉ là bước khởi đầu. Thực tiễn cho thấy tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt trên môi trường số và các nền tảng thương mại điện tử.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì Hội nghị sơ kết đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Ảnh: Lâm Khánh - TTXVN

Điểm đáng chú ý là Chính phủ không đặt mục tiêu duy trì các chiến dịch cao điểm, mà hướng tới xây dựng một cơ chế thực thi thường xuyên, liên tục và có thể đo lường bằng kết quả. Việc áp dụng nguyên tắc "6 rõ" cùng chỉ tiêu nâng tối thiểu 20% số vụ phát hiện, xử lý vi phạm cho thấy trọng tâm không còn là xử lý từng vụ việc riêng lẻ, mà là nâng cao năng lực vận hành của cả hệ thống.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp khi các hành vi xâm phạm ngày càng dịch chuyển lên môi trường số và diễn biến nhanh hơn các biện pháp quản lý truyền thống.

Hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số

Một trong những nội dung trọng tâm của kết luận là giao Bộ Khoa học và Công nghệ phát huy vai trò cơ quan quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, xây dựng nền tảng thực thi hiện đại dựa trên dữ liệu và chuyển đổi số.

Theo đó, Bộ sẽ chủ trì xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành, lực lượng thực thi và địa phương, phấn đấu hoàn thành trong năm 2026.

Điểm nghẽn lớn của công tác thực thi hiện nay là dữ liệu về các vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ còn phân tán ở nhiều cơ quan, khiến việc phát hiện vi phạm có tổ chức hoặc tái phạm gặp nhiều khó khăn. Việc xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia vì vậy không chỉ là số hóa thông tin, mà còn tạo nền tảng để kết nối các lực lượng thực thi, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả kiểm soát trên phạm vi toàn quốc.

Dữ liệu và chuyển đổi số sẽ là nền tảng để hiện đại hóa công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Ảnh minh họa.

Bên cạnh đó, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao nghiên cứu cơ chế phối hợp liên ngành, cải cách thủ tục đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp, hướng dẫn doanh nghiệp chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ và tăng cường đào tạo, tập huấn cho các lực lượng thực thi.

Song song với việc xây dựng hạ tầng dữ liệu, Chính phủ cũng thúc đẩy hoàn thiện đồng bộ thể chế và cơ chế phối hợp liên ngành. Từ cải cách thủ tục bảo hộ, tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp đến sửa đổi các quy định xử phạt, mục tiêu hướng tới là hình thành một chuỗi thực thi thống nhất, trong đó dữ liệu, pháp luật và các lực lượng thực thi được kết nối thay vì vận hành rời rạc như trước.

Đáng chú ý, môi trường thương mại điện tử và không gian mạng được xác định là trọng tâm trong công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ thời gian tới. Trọng tâm này không chỉ hướng đến việc hoàn thiện các quy định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử và tăng chế tài đối với hành vi kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường trực tuyến, mà còn siết chặt bảo vệ quyền tác giả và các quyền liên quan đối với nội dung số.

Đây được xem là bước đi cần thiết khi các hành vi xâm phạm ngày càng dịch chuyển lên không gian mạng, với tốc độ lan truyền và mức độ ảnh hưởng lớn hơn nhiều so với phương thức truyền thống.

Kiến tạo môi trường đổi mới sáng tạo bền vững

Theo chỉ đạo của Chính phủ, việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ được triển khai theo cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng từ điều tra, kiểm soát biên giới, hải quan đến giáo dục và chính quyền địa phương. Mỗi cơ quan đảm nhận một khâu trong chuỗi thực thi, từ phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm đến nâng cao nhận thức xã hội, tạo thành mạng lưới bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ xuyên suốt từ trung ương đến cơ sở.

Đặc biệt, trách nhiệm của chính quyền địa phương được đặt ở vị trí rất rõ ràng khi Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tình hình thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên địa bàn. Kết quả xử lý vi phạm sẽ trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của địa phương.

Trong chiến lược phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ thành quả nghiên cứu mà còn bảo vệ niềm tin của những người tạo ra tri thức.

Một hệ thống thực thi hiện đại sẽ không chỉ làm giảm hàng giả hay các hành vi xâm phạm, mà quan trọng hơn là tạo môi trường để các ý tưởng mới được nuôi dưỡng, thương mại hóa và trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế. Đó cũng là ý nghĩa lớn nhất của việc chuyển từ các chiến dịch xử lý ngắn hạn sang một cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ vận hành thường xuyên và bền vững.