Xây dựng 'lá chắn' pháp lý cho các giao dịch xuyên biên giới

Giao dịch xuyên biên giới mở ra cơ hội cho hoạt động sản xuất, kinh doanh song cũng đặt ra hàng loạt thách thức pháp lý mới cần dược nhận diện, hoàn thiện. Ảnh: ST

Nhận diện những khoảng trống pháp lý trong môi trường xuyên biên giới

Toàn cầu hóa, sự bùng nổ của thương mại điện tử, đầu tư quốc tế và các mô hình kinh doanh số đang làm thay đổi sâu sắc cách thức giao dịch của các cá nhân, tổ chức. Cùng với việc tham gia ngày càng nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là các FTA thế hệ mới, doanh nghiệp Việt Nam có thêm nhiều cơ hội mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh ra thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của các giao dịch xuyên biên giới cũng đặt ra hàng loạt thách thức pháp lý mới. Các tranh chấp phát sinh ngày càng đa dạng, phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như thương mại, đầu tư, dữ liệu số hay các hoạt động kinh doanh trên nền tảng trực tuyến.

Tại Hội thảo khoa học “Hoàn thiện pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức Việt Nam trong các giao dịch xuyên biên giới” do Bộ Tư pháp tổ chức mới đây, TS. Trần Anh Tuấn - Cục Pháp luật quốc tế và Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế (Bộ Tư pháp) cho biết, tranh chấp có yếu tố nước ngoài phát sinh từ giao dịch xuyên biên giới ngày càng đa dạng và phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như hợp đồng thương mại, đầu tư quốc tế.

Mặc dù hệ thống pháp luật Việt Nam đã có nhiều bước phát triển đáng kể trong thời gian qua, song vẫn còn những khoảng trống và bất cập nhất định. Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật, tốc độ cập nhật chưa theo kịp các mô hình kinh doanh mới, cùng những khó khăn trong tổ chức thực thi đang ảnh hưởng đến hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể Việt Nam.

Một trong những vấn đề nổi bật hiện nay là cơ chế bảo vệ quyền lợi trong các giao dịch có yếu tố nước ngoài chưa thực sự hiệu quả. Việc xác định thẩm quyền tài phán, lựa chọn luật áp dụng, công nhận và thi hành bản án, quyết định của cơ quan tài phán nước ngoài hay giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quốc tế vẫn còn nhiều vướng mắc.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế số phát triển mạnh mẽ, các hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, doanh nghiệp thông qua môi trường mạng có xu hướng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hiện đại hóa khuôn khổ pháp lý để thích ứng với thực tiễn mới.

Theo TS. Hà Công Anh Bảo - Trưởng Khoa Luật, Trường Đại học Ngoại thương, thách thức lớn nhất đối với các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không chỉ nằm ở việc xác lập quyền trong hợp đồng mà còn ở khả năng thực thi các quyền đó trong môi trường số xuyên quốc gia.

Thực tế cho thấy, nhiều hợp đồng thương mại xuyên biên giới, đặc biệt là hợp đồng trên các nền tảng số, thường quy định áp dụng pháp luật nước ngoài hoặc lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp ở quốc gia nơi nền tảng đặt trụ sở. Điều này khiến doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, phải đối mặt với những rào cản đáng kể về chi phí, nguồn lực và năng lực pháp lý khi phát sinh tranh chấp.

Hoàn thiện thể chế để bảo vệ quyền lợi người dân, doanh nghiệp

Từ những thách thức được nhận diện, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý đối với giao dịch điện tử, thương mại số và các mô hình kinh doanh mới; đồng thời tăng cường các cơ chế bảo vệ người tiêu dùng trong giao dịch xuyên biên giới.

Bên cạnh đó, các chính sách liên quan đến thuế, hải quan, logistics và thương mại quốc tế cũng cần được rà soát, hoàn thiện nhằm tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và hội nhập quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam.

Doanh nghiệp Việt Nam giới thiệu các sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu qua thương mại điện tử xuyên biên giới. Ảnh: VGP

Theo Luật sư Nguyễn Trọng Hiếu - đại diện Công ty Luật TNHH Asia Legal, một trong những thách thức đáng chú ý hiện nay là vị thế của Việt Nam trong nhiều giao dịch xuyên biên giới còn tương đối hạn chế. Trong quá trình hợp tác với các đối tác nước ngoài, đặc biệt là các đối tác đến từ những khu vực có tiêu chuẩn bảo vệ dữ liệu cao như Liên minh châu Âu, doanh nghiệp Việt Nam thường phải chấp nhận các điều khoản hợp đồng và quy tắc xử lý dữ liệu do phía đối tác đưa ra.

Trong khi đó, Việt Nam vẫn thiếu một số công cụ pháp lý cần thiết để đánh giá, kiểm soát và bảo đảm sự cân bằng về quyền, nghĩa vụ giữa các bên tham gia giao dịch. Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng các điều khoản mẫu, bộ quy tắc mẫu hoặc hợp đồng mẫu áp dụng cho các chủ thể nước ngoài khi cung cấp dịch vụ, xử lý dữ liệu của người Việt Nam là hướng đi cần được xem xét.

Đối với lĩnh vực bảo vệ dữ liệu cá nhân, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy quản trị dữ liệu theo hướng phân loại trách nhiệm tuân thủ dựa trên mức độ rủi ro; thiết lập cơ chế đồng kiểm soát; hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ dữ liệu và nhu cầu lưu chuyển dữ liệu phục vụ phát triển kinh tế số. Song song với đó là nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đưa ra một số định hướng trong hoàn thiện pháp luật lĩnh vực này, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh, trước hết cần nhận diện đầy đủ tác động của dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ thông tin (Infotech) và công nghệ sinh học (Biotech) trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Theo Thứ trưởng, việc hoàn thiện thể chế cho kinh tế số và các giao dịch số xuyên biên giới cần được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới. Trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử, hợp đồng điện tử, tiêu chuẩn hóa dữ liệu, cơ chế công nhận chữ ký số quốc tế; đồng thời phát triển các mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến, trọng tài số và tòa án số.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần nghiên cứu các mô hình mới phù hợp với xu thế phát triển của kinh tế số toàn cầu như khu thương mại tự do số; tăng cường cơ chế hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp trong các tranh chấp thương mại, đầu tư quốc tế; chủ động tận dụng hiệu quả các cam kết quốc tế để bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn phải trở thành một lợi thế cạnh tranh quốc gia. Việc xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, minh bạch, thích ứng với các giao dịch xuyên biên giới sẽ góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh an toàn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và nâng cao vị thế của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.