Xây dựng mạng lưới chăm sóc hòa nhập: Lời giải cho an sinh bền vững

Bài học về trợ giúp dựa vào cộng đồng

Trong con ngõ 208 đường Giải Phóng, Trung tâm Phương Liệt qua nhiều năm vẫn đồng hành và hỗ trợ trẻ em mồ côi, khuyết tật ngay trong chính môi trường gia đình và cộng đồng nơi các em sinh sống. Khác với cách tiếp cận đưa các em vào cơ sở tập trung khép kín, mô hình này lựa chọn phương châm giữ mối liên kết mật thiết giữa trẻ, gia đình và khu dân cư. Tại đây, các em không chỉ nhận hỗ trợ về sinh hoạt phí, học bổng hay chăm sóc sức khỏe, mà còn được theo sát tâm tư, phân loại năng lực để kịp thời hướng nghiệp, học nghề phù hợp với hoàn cảnh.

Thực tế tại cơ sở khẳng định tính ưu việt của cách làm dựa vào cộng đồng. Khi trẻ khuyết tật được gắn bó với người thân và môi trường sống quen thuộc, gánh nặng tâm lý tự ti dần được tháo gỡ. Các bậc phụ huynh từng bước cởi bỏ mặc cảm, chủ động trao đổi những khó khăn để cùng phối hợp chăm lo, đồng hành với con em mình.

Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai ở địa bàn dân cư, các nhà quản lý và cán bộ chuyên trách cũng chỉ ra những nút thắt còn tồn tại. Trợ giúp dựa vào cộng đồng đòi hỏi nguồn lực đa dạng và cơ chế phối hợp liên ngành thực sự linh hoạt, thông suốt. Nếu các chương trình can thiệp chỉ mang tính ngắn hạn theo từng chu kỳ dự án hay eo hẹp về nguồn kinh phí, việc duy trì các hoạt động chiều sâu như kiểm tra y tế định kỳ chuyên sâu, rèn luyện kỹ năng xã hội hay mở rộng quy mô thụ hưởng sẽ vấp phải nhiều khó khăn.

Từ bài học cơ sở, giới chuyên môn nhìn nhận mạng lưới trợ giúp tại địa phương cần được tích hợp vào chính sách an sinh tổng thể, có sự liên kết rộng hơn giữa các cấp hội, ngành y tế, giáo dục và bảo trợ xã hội. Khi mạng lưới cơ sở đủ dày dặn và vững chãi, việc nhận diện đúng nhu cầu và trợ giúp kịp thời cho từng đối tượng yếu thế mới đạt được hiệu quả lâu dài.

Để mạng lưới chăm sóc hòa nhập vận hành hiệu quả, mấu chốt nằm ở việc chuyển từ quan niệm người khuyết tật là “đối tượng cần bảo trợ thuần túy” sang cách tiếp cận dựa trên quyền - nhìn nhận họ là “người có khả năng đóng góp cho xã hội”.

Thực tế đời sống và tiếng nói từ những người trong cuộc cho thấy, định kiến xã hội vẫn là rào cản vô hình lớn nhất. Không ít người vẫn mặc định rằng người khiếm khuyết khó có thể tự tạo dựng sinh kế hay đảm nhận công việc độc lập để nuôi sống bản thân. Chủ tịch Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội Đỗ Thị Huyền chia sẻ, người khuyết tật không mong muốn bị xem là đối tượng yếu thế cần trợ giúp đơn thuần, mà điều họ thực sự cần là môi trường bình đẳng để thể hiện năng lực và hòa nhập cộng đồng. Tiếp cận bình đẳng phải là điều kiện nền tảng để hiện thực hóa các quyền cơ bản khác như học tập, việc làm và chăm sóc y tế. Một thành phố văn minh không chỉ đo đếm bằng sự phát triển công nghệ hay hạ tầng hiện đại, mà thể hiện ở việc mọi người dân - bất kể khiếm khuyết nào - đều có thể tiếp cận hạ tầng và dịch vụ công trên cơ sở quyền bình đẳng.

Nhiều sản phẩm do người khuyết tật làm ra mang đậm cả giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ. Ảnh: Mai Hoa

Song hành cùng hạ tầng tiếp cận là bài toán tạo lập sinh kế bền vững. Bàn về vấn đề này, ông Lê Việt Cường, người sáng lập Hợp tác xã Vụn Art, thẳng thắn cho rằng xã hội cần chuyển từ tư duy “mua ủng hộ” sang tạo điều kiện phát triển những sản phẩm, dịch vụ do người khuyết tật làm ra có tính thương mại cao và đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Khi xã hội và bản thân người khuyết tật gỡ bỏ được tâm lý tự ti, mặc cảm, đồng thời được bố trí công việc, công đoạn phù hợp với năng lực đặc thù, họ hoàn toàn có thể tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần to lớn cho cộng đồng.

Tuy nhiên, để doanh nghiệp mạnh dạn tiếp nhận người yếu thế, chính sách hỗ trợ không thể chỉ dừng lại ở các quy định chung chung trên giấy tờ, mà cần đi kèm những cơ chế cụ thể, thiết thực như ưu đãi về mặt bằng, hỗ trợ đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tiễn và cơ chế bảo vệ doanh nghiệp. Mô hình thành công phải dựa trên mối liên kết “kiềng ba chân” vững chắc: Cơ chế, chính sách của Nhà nước làm nền tảng; sự đồng hành của cộng đồng, doanh nghiệp; và nỗ lực chủ động vươn lên của chính người khuyết tật.

Chủ tịch Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật Hà Nội Nguyễn Kim Hoàng trao chứng chỉ sơ cấp nghề cho các em học sinh Trường PTCS Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh: Mai Hoa

Ở góc độ quản lý nhà nước và định hướng ngành, Phó Giám đốc Sở Y tế thành phố Hà Nội Đinh Hồng Phong khẳng định việc chăm lo cho người yếu thế là thước đo của xã hội văn minh và là yêu cầu tất yếu của sự phát triển bền vững. Các cơ sở bảo trợ và đơn vị chuyên môn cần kiên trì đổi mới phương thức hoạt động, chuyển dịch mạnh mẽ từ “chăm sóc, nuôi dưỡng thuần túy” sang “cùng đồng hành, kiến tạo cơ hội”. Thay vì giữ họ lại trong sự bao bọc khép kín, mục tiêu cao nhất của an sinh hiện đại là khơi dậy năng lực nội sinh, trang bị kỹ năng sống và kỹ năng số để người khuyết tật tự tin học tập, lao động và khẳng định vị thế công dân.

Cùng với đó, việc trang bị kỹ năng tự bảo vệ cơ thể, hiểu biết về ranh giới cá nhân, sức khỏe sinh sản, cũng như thúc đẩy sự tham gia chủ động của người khuyết tật ngay từ khâu chuẩn bị ứng phó với thiên tai, biến đổi khí hậu là những cấu phần không thể thiếu. Khi người khuyết tật được bảo đảm an toàn và trao quyền làm chủ, cả cộng đồng cũng sẽ được an toàn và phát triển bao trùm hơn.

Xây dựng mạng lưới chăm sóc hòa nhập là một tiến trình lâu dài đòi hỏi sự gắn kết trách nhiệm của toàn hệ thống chính trị và toàn xã hội. Bằng việc chuyển dịch tư duy hỗ trợ sang trao quyền, tôn trọng quyền bình đẳng và hoàn thiện các cơ chế sinh kế thực chất, Thủ đô Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu an sinh xã hội bền vững, xây dựng một thành phố nhân văn, nơi mọi người dân đều có cơ hội phát triển toàn diện và không một ai bị bỏ lại phía sau.