Xây dựng môi trường giáo dục an toàn ở khu vực biên giới (bài 2)

Bài 2: Từ xây dựng trường đến hình thành môi trường giáo dục an toàn

Một ngôi trường có thể được dựng lên bằng gạch, đá, bê tông, bằng nguồn lực đầu tư và bằng những ngày công của cán bộ, chiến sĩ, thầy cô, đoàn viên, thanh niên và nhân dân. Nhưng để một ngôi trường thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng con người thì cần nhiều hơn thế: Lớp học an toàn; người thầy tận tâm; gia đình đồng hành; cộng đồng sẻ chia; pháp luật bảo vệ; những giá trị tốt đẹp được nuôi dưỡng. Đặc biệt, trong điều kiện hiện nay, cần cả một môi trường số lành mạnh để những giá trị được hình thành trong nhà trường không bị phủ lấp bởi những tác động tiêu cực từ bên ngoài. Bởi vậy, xây dựng trường mới chỉ là điểm khởi đầu; xây dựng và giữ gìn môi trường giáo dục an toàn mới là công việc lâu dài.

Cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng tỉnh Nghệ An tham gia hỗ trợ xây dựng công trình trường học tại khu vực biên giới. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Từ chủ trương xây dựng trường đến trách nhiệm chung của toàn xã hội

Khu vực biên giới cả nước hiện có 553 xã, phường, đặc khu thuộc 30 tỉnh, thành phố, với hơn 3,51 triệu hộ dân, gần 13,98 triệu người, trong đó có 51 dân tộc sinh sống đan xen. Theo số liệu của Bộ đội Biên phòng, trong độ tuổi đi học có 625.255 trẻ em, gồm 300.122 học sinh tiểu học, 218.839 học sinh trung học cơ sở và 106.294 học sinh trung học phổ thông. Toàn khu vực có 956 trường và 4.500 điểm trường.

Kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại 248 xã biên giới đất liền. Văn bản xác định đây là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện chính sách dân tộc, nhằm nâng cao dân trí, chất lượng nhân lực, tạo nguồn cán bộ, nâng cao đời sống của đồng bào vùng biên giới, góp phần củng cố quốc phòng, an ninh.

Điều đó cho thấy một ngôi trường ở biên giới mang trong nó nhiều hơn chức năng giáo dục: Đó là nơi kết nối chủ trương với đời sống; là nơi đưa cơ hội phát triển đến gần hơn với trẻ em vùng khó; là nơi tạo dựng nguồn nhân lực cho địa phương; đồng thời, cũng là nơi hình thành những nền tảng đầu tiên của trách nhiệm công dân đối với quê hương, đất nước.

Trong quá trình hiện thực hóa chủ trương ấy, Bộ đội Biên phòng đã trực tiếp góp sức bằng những việc làm cụ thể: Từ khi triển khai nhiệm vụ hỗ trợ xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở, Bộ đội Biên phòng đã huy động 2.767 lượt cán bộ, chiến sĩ với 10.743 ngày công, góp phần hoàn thành 108 trường trước khi bước vào năm học 2026 - 2027. Đó không chỉ là sức người được huy động, mà là trách nhiệm của người lính đối với địa bàn, với nhân dân và với thế hệ tương lai của biên cương.

Trong quá trình chuẩn bị cho năm học 2026 - 2027, các Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh, thành phố biên giới còn tổ chức 101 đoàn công tác, trao 603 suất quà, học bổng và hơn 600 triệu đồng tiền mặt, tổng trị giá gần 1,3 tỷ đồng; đồng thời, hỗ trợ thêm 2.075 phần quà gồm xe đạp, đồ dùng học tập, cặp sách, vở, chăn và các nhu yếu phẩm với tổng trị giá hơn 2,1 tỷ đồng.

Một ngôi trường mới hoàn thành chưa có nghĩa môi trường giáo dục đã hoàn toàn an toàn. Đặc biệt, với các trường nội trú, nhiều học sinh lần đầu tiên sống xa gia đình, các em phải thích ứng với môi trường mới, hình thành kỹ năng tự phục vụ, tự quản, tổ chức thời gian học tập và sinh hoạt. Những khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, phong tục, hoàn cảnh gia đình, khả năng thích ứng và tâm lý lứa tuổi đòi hỏi nhà trường phải có phương thức quản lý, giáo dục phù hợp. Đây chính là lúc yêu cầu “dựng trường” chuyển sang yêu cầu “giữ trường”.

Như vậy, môi trường giáo dục an toàn phải được hiểu theo nghĩa rộng. Đó là môi trường mà ở đó, học sinh được học tập trong điều kiện an toàn, được tôn trọng về nhân phẩm, được bảo vệ trước các nguy cơ, được trang bị kiến thức pháp luật, được hỗ trợ khi gặp khó khăn và có khả năng tự bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng. Một môi trường như vậy không thể do một chủ thể tạo dựng: Nhà trường không thể một mình làm tất cả; gia đình không thể thay thế nhà trường; chính quyền không thể thay thế các lực lượng chuyên môn; Bộ đội Biên phòng cũng không thể thay thế chức năng của ngành giáo dục. Điều cần thiết là một cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền, cộng đồng và các lực lượng, trong đó, mỗi chủ thể thực hiện đúng chức năng, phát huy thế mạnh và cùng hướng đến mục tiêu bảo vệ, giáo dục học sinh.

Đây cũng là hướng đi được Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh trong hướng dẫn năm 2026 về tổ chức và vận hành các trường phổ thông nội trú, trong đó yêu cầu tăng cường phối hợp với Công an, Bộ đội Biên phòng, cơ sở y tế, các tổ chức chính trị - xã hội và gia đình học sinh trong tổ chức, quản lý và vận hành nhà trường.

Từ đưa trẻ đến trường đến giữ trẻ ở lại với trường

Thực tiễn cho thấy, Bộ đội Biên phòng đã tham gia công tác giáo dục ở khu vực biên giới từ rất sớm. Trong công tác xóa mù chữ, phổ cập giáo dục và vận động trẻ em đến trường, toàn lực lượng Bộ đội Biên phòng đã tổ chức 458 lớp xóa mù chữ với 10.658 người học; 347 lớp kỹ năng với 7.053 người học; vận động 114.583 trẻ em đến trường và 13.997 học sinh bỏ học trở lại lớp. Đó là một quá trình liên tục: Đưa trẻ đến trường; giữ trẻ ở lại với trường; tạo điều kiện để trẻ học tập và từng bước tạo dựng môi trường để trẻ trưởng thành.

Cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng thành phố Đà Nẵng đồng hành với địa phương trong việc xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở. Ảnh: Đơn vị cung cấp

Cùng với đó, Bộ đội Biên phòng đã hỗ trợ hơn 28.000 lượt học sinh, nhận nuôi gần 3.000 lượt học sinh tại các đồn Biên phòng, tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng; trong đó, 1.761 em tốt nghiệp trung học phổ thông, 633 em vào các trường đại học, cao đẳng. Những kết quả ấy cho thấy sự đồng hành của những người lính đã vượt ra khỏi ý nghĩa hỗ trợ trước mắt để trở thành một quá trình chăm lo, giáo dục và bồi dưỡng thế hệ trẻ. Dự án “Cán bộ, chiến sĩ Quân đội nâng bước em tới trường” tiếp tục mở rộng quá trình ấy với hơn 19.000 lượt học sinh được hỗ trợ, hơn 1.200 em được nhận nuôi, tổng kinh phí hơn 288 tỷ đồng. Ngoài ra, Bộ đội Biên phòng còn tham gia trực tiếp xây dựng và sửa chữa cơ sở vật chất trường học như hỗ trợ xây dựng 172 phòng học với trị giá 49,27 tỷ đồng, sửa chữa 1.049 phòng học với trị giá 10,2 tỷ đồng.

Đằng sau những con số ấy là hàng nghìn công trình, phần việc cụ thể phục vụ việc học tập và sinh hoạt của trẻ em vùng biên. Sau bão Yagi tháng 9/2024, nhiều điểm trường tại Lào Cai và Nghệ An bị hư hỏng. Bộ đội Biên phòng đã phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hồ Chí Minh hỗ trợ xây dựng 10 điểm trường, gồm 6 điểm tại Lào Cai và 4 điểm tại Nghệ An. Đến tháng 5/2026, 6 điểm trường tại Lào Cai đã hoàn thành, đưa vào sử dụng, phục vụ hơn 300 trẻ em; 4 điểm trường tại Nghệ An tiếp tục được triển khai, phấn đấu hoàn thành trong năm 2026. Tại Cao Bằng, theo đề nghị của địa phương về hỗ trợ điểm trường mầm non Cốc Pàng, Bộ đội Biên phòng tỉnh Cao Bằng đã huy động lực lượng tham gia xây dựng công trình. Sau 56 ngày đêm, với 856 lượt cán bộ, chiến sĩ, công trình hoàn thành trong tháng 8/2026, sớm hơn một tháng so với kế hoạch, phục vụ gần 100 trẻ em.

Môi trường giáo dục an toàn ngày nay không thể chỉ được nhìn nhận trong phạm vi không gian thực. Một ngôi trường khang trang nhưng học sinh thiếu kỹ năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy. Ngược lại, nếu học sinh có kỹ năng số nhưng thiếu sự đồng hành của gia đình, nhà trường và cộng đồng, những kỹ năng ấy cũng khó tạo thành sức đề kháng bền vững. Bởi vậy, an toàn trong trường học và an toàn trên không gian mạng cần được nhìn nhận như hai mặt gắn bó của cùng một môi trường giáo dục.

Bài 3: Từ môi trường giáo dục an toàn đến “thế trận lòng dân” vững chắc nơi biên giới

Đại tá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Kiên, Trưởng phòng Khoa học quân sự, Học viện Biên phòng