Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ từ sớm

Gia đình là nền tảng hình thành thói quen ăn uống lành mạnh

Các chuyên gia dinh dưỡng khẳng định, gia đình đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng thói quen ăn uống của trẻ. Trẻ nhỏ có xu hướng bắt chước hành vi của người lớn, đặc biệt là cha mẹ. Khi gia đình duy trì chế độ ăn uống cân đối, đa dạng, ưu tiên thực phẩm lành mạnh, trẻ sẽ dần tiếp nhận và hình thành thói quen tương tự.

Không chỉ lựa chọn thực phẩm, cách tổ chức bữa ăn cũng có ảnh hưởng lớn đến trẻ. Bữa ăn gia đình trong không khí vui vẻ, thoải mái, có sự trò chuyện và gắn kết giúp trẻ cảm thấy ăn uống là một trải nghiệm tích cực. Việc khuyến khích trẻ tự cầm nắm thức ăn, tự lựa chọn món phù hợp giúp tăng tính tự lập, tạo sự hứng thú và tự tin khi ăn.

Hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ ngay từ những năm đầu đời có ý nghĩa quyết định đối với sức khỏe và sự phát triển lâu dài.

Bên cạnh đó, gia đình cần chủ động giáo dục dinh dưỡng cho trẻ thông qua những hoạt động hằng ngày như cùng lên thực đơn, đi chợ, nấu ăn, dọn bàn. Việc quan sát, lắng nghe phản ứng của trẻ với từng loại thực phẩm giúp cha mẹ điều chỉnh chế độ ăn phù hợp với nhu cầu và sở thích của con, đồng thời tôn trọng cảm giác đói – no tự nhiên của trẻ.

Việc xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh cần được thực hiện phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ. Ở giai đoạn 6–8 tháng tuổi, trẻ bắt đầu làm quen với thức ăn bổ sung bên cạnh sữa mẹ. Thức ăn nên ở dạng lỏng, nhuyễn, không nêm gia vị và giới thiệu từng loại thực phẩm mới theo nguyên tắc "mỗi lần một loại" để theo dõi phản ứng dị ứng.

Từ 9–11 tháng tuổi, trẻ cần được tăng dần độ đặc và đa dạng thực phẩm. Khẩu phần ăn nên bảo đảm đủ 4 nhóm chất gồm tinh bột, đạm, chất béo và vitamin – khoáng chất. Giai đoạn này, trẻ có thể tập ăn bằng tay với các thực phẩm mềm, qua đó rèn luyện kỹ năng nhai, cầm nắm và tăng sự chủ động trong ăn uống.

Ở giai đoạn 12–23 tháng tuổi, trẻ dần hình thành thói quen ăn uống giống người lớn. Tuy nhiên, thức ăn vẫn cần được chế biến mềm, nhạt, hạn chế gia vị mạnh. Cha mẹ nên khuyến khích trẻ tự xúc ăn, uống đủ nước, ăn đúng giờ và hạn chế tối đa đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn. Việc cho trẻ ăn cùng gia đình cũng giúp phát triển kỹ năng giao tiếp và các kỹ năng xã hội cần thiết.

Tránh những sai lầm phổ biến khi hình thành thói quen ăn uống cho trẻ

Trong quá trình chăm sóc dinh dưỡng, nhiều gia đình vẫn mắc phải những sai lầm khiến trẻ dễ hình thành thói quen ăn uống không lành mạnh. Việc cho trẻ ăn thiếu đa dạng, lặp lại một số món quen thuộc có thể dẫn đến thiếu vi chất, kén ăn và rối loạn tiêu hóa.

Nêm gia vị quá sớm hoặc quá nhiều, đặc biệt là muối và đường, làm tăng gánh nặng cho thận và nguy cơ béo phì, cao huyết áp về sau. Ngoài ra, việc ép trẻ ăn khi đã no, cho trẻ ăn vặt tùy tiện, không có giờ ăn cố định hay vừa ăn vừa xem tivi, điện thoại đều gây ảnh hưởng tiêu cực đến cảm giác đói – no tự nhiên và tâm lý ăn uống của trẻ.

Một sai lầm khác là sử dụng thức ăn để thưởng hoặc phạt, khiến trẻ hình thành mối liên hệ cảm xúc không lành mạnh với thực phẩm. Đáng chú ý, nếu cha mẹ không làm gương trong ăn uống, trẻ rất dễ bắt chước các thói quen xấu như ăn mặn, ăn ngọt, bỏ bữa hoặc kén chọn thực phẩm.

Bên cạnh việc cung cấp đủ năng lượng, thói quen dinh dưỡng đúng còn giúp trẻ hình thành mối quan hệ lành mạnh với thực phẩm ngay từ sớm. Ăn uống đúng không chỉ là ăn đủ chất mà còn là ăn đúng cách, đúng thời điểm và phù hợp với nhu cầu phát triển của từng giai đoạn.

Một thói quen quan trọng là duy trì giờ ăn cố định mỗi ngày. Khi trẻ được ăn đúng giờ, cơ thể sẽ hình thành phản xạ đói – no tự nhiên, giúp hệ tiêu hóa hoạt động hiệu quả hơn và hạn chế tình trạng biếng ăn. Bữa ăn nên diễn ra trong không gian yên tĩnh, không bị phân tán bởi tivi hay thiết bị điện tử, để trẻ tập trung cảm nhận mùi vị và kết cấu của thức ăn.

Dinh dưỡng đúng cũng gắn liền với việc đa dạng thực phẩm. Trẻ cần được tiếp xúc với nhiều loại thức ăn khác nhau để làm quen khẩu vị, giảm nguy cơ kén ăn và thiếu vi chất. Khi giới thiệu món mới, cha mẹ cần kiên nhẫn, không bỏ cuộc nếu trẻ từ chối ngay lần đầu. Trẻ có thể cần thử một món nhiều lần trước khi chấp nhận, và quá trình này nên diễn ra nhẹ nhàng, không ép buộc.

Ngoài ra, việc tôn trọng cảm giác đói – no của trẻ là nguyên tắc cốt lõi. Ép trẻ ăn hết khẩu phần khi đã no có thể làm rối loạn khả năng tự điều chỉnh lượng ăn, về lâu dài dẫn đến ăn uống mất kiểm soát. Cha mẹ nên hướng dẫn, đồng hành và quan sát thay vì áp đặt.

Cuối cùng, thói quen dinh dưỡng đúng không thể tách rời vai trò làm gương của người lớn. Khi cha mẹ ăn uống lành mạnh, đúng giờ, hạn chế đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn, trẻ sẽ tự nhiên học theo. Đây chính là cách giáo dục dinh dưỡng hiệu quả và bền vững nhất đối với trẻ nhỏ.

Hình thành thói quen ăn uống lành mạnh cho trẻ là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, thấu hiểu và đồng hành của cha mẹ. Khi gia đình đóng vai trò làm gương và tạo môi trường tích cực, trẻ sẽ có nền tảng vững chắc cho sức khỏe và sự phát triển toàn diện trong tương lai.

ThS.BS Ngô Thị Thu Huyền