Xây dựng văn hóa số Việt Nam trong kỷ nguyên mới (Kỳ 2): Khi công nghệ số tái định hình đời sống văn hóa

Cùng với những cơ hội phát triển, những chuyển biến này cũng đặt ra nhiều thách thức đối với việc gìn giữ bản sắc dân tộc, thực hành các chuẩn mực văn hóa và duy trì niềm tin xã hội trong môi trường số.

Không gian mở, cơ chế vận động mới

Sự hình thành và phát triển của văn hóa số đang làm thay đổi những phương thức vận động vốn có của đời sống văn hóa. Các giới hạn về không gian, thời gian và khoảng cách giữa chủ thể sáng tạo với công chúng từng bước được thu hẹp, trong khi công nghệ, dữ liệu và các nền tảng trực tuyến ngày càng tác động trực tiếp đến quá trình sản xuất, phổ biến và tiếp nhận những giá trị văn hóa.

Phân tích đặc điểm của văn hóa số, TS Tống Văn Khuông (Phó Giám đốc Học viện Chính trị Công an nhân dân) cho rằng, đây là một hình thái văn hóa gắn với môi trường công nghệ đặc thù.

Khách tham quan tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tương tác với robot AI. Ảnh: Phan Phương

Trước hết, văn hóa số đang hình thành và biến đổi nhanh. Khác với văn hóa truyền thống được bồi đắp qua hàng nghìn năm, văn hóa số mới hình thành trong vài thập niên gần đây cùng sự phát triển của Internet, nên chưa định hình ổn định và liên tục biến đổi theo tốc độ công nghệ. Một đặc điểm nổi bật khác là tính phi biên giới, lan tỏa tức thời. Cụ thể, không gian mạng không bị giới hạn địa lý, một nội dung, giá trị được lan tỏa gần như tức thời toàn cầu, vừa là cơ hội quảng bá, vừa là nguy cơ bị pha loãng, lấn át bởi các luồng văn hóa ngoại lai.

Bên cạnh đó, văn hóa số còn có tính tương tác 2 chiều, phi tập trung. Theo đó, mỗi cá nhân vừa là chủ thể tiếp nhận, vừa là chủ thể sáng tạo, lan tỏa nội dung, khác với phương thức truyền bá văn hóa một chiều truyền thống, đòi hỏi ý thức, trách nhiệm cá nhân cao hơn. Cùng với tính tương tác, văn hóa số còn gắn chặt với hạ tầng công nghệ và dữ liệu. Ở đây, văn hóa số không tách rời hạ tầng số, nền tảng mạng xã hội, và luôn gắn với vấn đề an toàn, an ninh dữ liệu - một cấu phần của văn hóa ứng xử trong môi trường số.

Ngoài ra, TS Tống Văn Khuông còn chỉ ra, tính hai mặt của văn hóa số, coi đây vừa là phương tiện hữu hiệu để bảo tồn, quảng bá giá trị văn hóa dân tộc, vừa tiềm ẩn nguy cơ xâm nhập sản phẩm văn hóa độc hại, lệch chuẩn nếu thiếu định hướng, quản lý phù hợp.

Ở phương diện vận hành của đời sống văn hóa số, TS Nguyễn Ngọc Cương (Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia) đặc biệt nhấn mạnh tính trung gian của nền tảng và thuật toán, những yếu tố đang tác động trực tiếp đến quá trình phân phối, tiếp nhận và lan tỏa các sản phẩm, giá trị văn hóa.

"Mức độ ảnh hưởng được hình thành trong tương tác giữa người dùng, thuật toán, mạng lưới xã hội và mô hình kinh doanh. Vì vậy, lượt xem hay tốc độ lan truyền không chỉ phản ánh nhu cầu tự nhiên mà còn chịu tác động của cơ chế phân phối" - ông phân tích - "Một nguyên tắc cần giữ vững là: "Nổi bật trên mạng" không đồng nghĩa "phổ biến trong xã hội", và dữ liệu tương tác không thể tự thân được coi là thước đo giá trị văn hóa".

Workshop “Chạm - Chơi - Hiểu” tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), in 3D và trò chơi tương tác. Ảnh: Phan Phương

Bên cạnh sự tác động của nền tảng và thuật toán, tốc độ và khả năng tổng hợp nội dung cũng trở thành một đặc trưng đáng chú ý, nhất là trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo chuyên gia, AI tạo sinh làm giảm mạnh chi phí tạo văn bản, hình ảnh, âm thanh và video có tính thuyết phục; từ đó vừa mở rộng sáng tạo, vừa làm tăng bất cân xứng giữa tốc độ tạo nội dung và tốc độ kiểm chứng. Nội dung giả mạo bằng công nghệ AI (Deepfake), giả mạo danh tính, cắt ghép ngữ cảnh hoặc tái tạo biểu tượng văn hóa sai lệch có thể tạo tác động đáng kể trước khi cơ chế xác minh truyền thống kịp vận hành.

Đồng thời, TS Nguyễn Ngọc Cương chỉ ra tính xuyên biên giới và dữ liệu hóa của văn hóa số, khi các hoạt động sáng tạo, phổ biến và tiếp nhận nội dung ngày càng gắn chặt với những nền tảng, hạ tầng công nghệ và dòng dữ liệu có phạm vi hoạt động toàn cầu.

Có thể thấy, trong môi trường số, sự lan tỏa của các giá trị văn hóa không chỉ phụ thuộc vào nội dung và nhu cầu của công chúng, mà còn chịu tác động ngày càng lớn từ nền tảng, thuật toán, AI và dữ liệu. Chính những cơ chế vận động mới này vừa mở rộng khả năng sáng tạo, tiếp nhận và phát huy giá trị văn hóa, vừa đặt ra những thách thức đối với bản sắc, chuẩn mực và niềm tin xã hội.

Cơ hội lan tỏa, thách thức gìn giữ bản sắc

Phân tích những cơ hội, TS Tống Văn Khuông cho rằng, không gian mạng đang trở thành một kênh hữu hiệu bậc nhất để quảng bá hình ảnh, giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới. "Tinh thần yêu nước, ý chí quật cường, đạo lý "uống nước nhớ nguồn", tinh thần cộng đồng, nhân văn của người Việt Nam được truyền tải qua nhiều hình thức mới: Video ngắn, podcast, triển lãm số, bảo tàng ảo, sách nói, các nền tảng học liệu mở" - ông dẫn chứng.

Đặc biệt, chuyển đổi số cũng mở ra cơ hội chưa từng có để số hóa di sản văn hóa - từ tư liệu Hán Nôm, di tích lịch sử, đến các loại hình nghệ thuật truyền thống - giúp các giá trị này được lưu giữ bền vững và tiếp cận công chúng, đặc biệt là giới trẻ, theo phương thức sinh động, phù hợp với thời đại số.

Trong môi trường giáo dục, các nền tảng học tập trực tuyến, hệ thống bài giảng điện tử đã và đang trở thành kênh chủ lực để lồng ghép giáo dục truyền thống, giáo dục chính trị - tư tưởng, đạo đức nghề nghiệp vào quá trình đào tạo, theo hướng gần gũi và thấm sâu hơn vào nhận thức người học.

Từ những cơ hội và sự lan tỏa này, TS Tống Văn Khuông nhấn mạnh ý nghĩa của văn hóa số trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Trước hết, văn hóa số là phương thức mới để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trở thành động lực phát triển đất nước - trong điều kiện chuyển đổi số toàn diện.

Bộ phim tái hiện Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 được trình chiếu bằng công nghệ Cinemagraph tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt c. Ảnh: Phan Phương

"Không có văn hóa số phù hợp, các giá trị văn hóa truyền thống khó có thể "chuyển mình" để tiếp cận công chúng, nhất là thế hệ trẻ, vốn dành phần lớn thời gian sinh hoạt tinh thần trên không gian mạng" - TS Tống Văn Khuông nhấn mạnh.

Mặt khác, văn hóa số là "lá chắn mềm" bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bản sắc văn hóa dân tộc trước sự xâm nhập của các luồng văn hóa ngoại lai, lệch chuẩn và hoạt động chống phá của các thế lực thù địch trên không gian mạng. Một cộng đồng có văn hóa số vững vàng - với chuẩn mực ứng xử rõ ràng, khả năng tự sàng lọc thông tin, ý thức trách nhiệm cao - sẽ có sức đề kháng tốt hơn trước các sản phẩm văn hóa độc hại.

Tuy nhiên, song hành với cơ hội to lớn, TS Tống Văn Khuông cho rằng, không gian mạng cũng đặt ra không ít nguy cơ đối với việc gìn giữ hệ giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc - hệ quả trực tiếp từ chính những đặc điểm "2 mặt" của văn hóa số, đòi hỏi phải được nhận diện thấu đáo ở tầm chiến lược.

Trong đó, một số thách thức đáng chú ý có thể kể tới như: Sự xâm nhập của các luồng văn hóa ngoại lai, lệch chuẩn; nguy cơ mất an toàn thông tin, lộ lọt dữ liệu, xâm phạm quyền riêng tư; hoạt động chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch trên mặt trận tư tưởng - văn hóa…

Những thách thức này đặt ra yêu cầu cấp thiết: Công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ giá trị văn hóa dân tộc trên không gian mạng phải được xác định là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, tiến hành đồng bộ với quá trình xây dựng văn hóa số lành mạnh, làm chủ công nghệ, làm chủ hạ tầng số trong toàn xã hội, trước hết là từ trong môi trường giáo dục - đào tạo.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Ngọc Cương cho rằng, tác động xã hội của văn hóa số cần được nhìn nhận 2 chiều. Mặt tích cực là mở rộng quyền tiếp cận văn hóa, bảo tồn và phổ biến di sản, giảm rào cản sáng tạo, thúc đẩy công nghiệp và ngoại giao văn hóa. Mặt thách thức là khả năng làm thay đổi nhanh thị hiếu, chuẩn mực ứng xử, cấu trúc niềm tin và không gian thảo luận chung; đồng thời tạo điều kiện cho thông tin sai lệch, thao túng cảm xúc hoặc nội dung lệch chuẩn được khuếch đại.

Đồng thời, sự phát triển của công nghệ cũng làm gia tăng tính phức tạp trong việc nhận diện những nguy cơ đối với đời sống văn hóa. Những hành vi giả mạo, xuyên tạc, thao túng thông tin hoặc xâm phạm quyền riêng tư có thể gây tổn hại đến các giá trị văn hóa và niềm tin xã hội. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những quan điểm khác biệt, hình thức sáng tạo hay xu hướng văn hóa mới không đồng nghĩa với việc chúng đều mang tính tiêu cực.

Có thể thấy, không gian số đang mở rộng những phương thức bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam, đồng thời tạo nên những chuyển dịch sâu sắc trong cách con người tiếp nhận, đánh giá và thực hành các giá trị ấy. Cùng với những cơ hội phát triển, các vấn đề về bản sắc, chuẩn mực ứng xử, trách nhiệm và niềm tin xã hội cũng đặt ra ngày càng rõ nét.

Trong bối cảnh này, sức sống của văn hóa Việt Nam không chỉ được khẳng định qua khả năng gìn giữ những giá trị đã được lịch sử bồi đắp, mà còn ở năng lực thích ứng, sáng tạo và tiếp tục phát huy những giá trị ấy trong môi trường mới, để công nghệ thực sự trở thành phương tiện làm giàu bản sắc và đời sống văn hóa dân tộc.