Xây dựng 'xã, phường xã hội chủ nghĩa': Hiện thực hóa bản chất tốt đẹp của chế độ từ tế bào cơ sở

LỜI TÒA SOẠN

Khát vọng về một xã hội xã hội chủ nghĩa với những giá trị ưu việt, nhân văn đã được Đảng ta dày công đúc kết qua nhiều kỳ Đại hội. Thế nhưng, làm thế nào để những đặc trưng vĩ mô, rộng lớn ấy không dừng lại ở các văn kiện mà thực sự thẩm thấu vào từng ngõ phố, xóm thôn và hiện diện trong từng bữa cơm của mỗi gia đình?

Gợi mở từ tầm nhìn chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc "làm điểm" từ quy mô cấp phường, xã, Thành ủy Hà Nội đã nhanh chóng ban hành Nghị quyết số 16-NQ/TU, chính thức khởi động một cuộc kiến tạo lịch sử ở cấp cơ sở.

Từ nền tảng lý luận vĩ mô cho đến hành động thần tốc của hai "cánh chim đầu đàn" là xã Phúc Thịnh và xã Thư Lâm, chặng đường đưa Nghị quyết vào cuộc sống đang diễn ra vô cùng sinh động. Ở đó, người dân thực sự làm chủ, văn hóa trở thành "hệ điều tiết" cho sự phát triển, và không một ai bị bỏ lại phía sau.

Nhằm mang đến cho độc giả một cái nhìn toàn cảnh, sâu sắc từ lý luận đến thực tiễn sinh động của mô hình mang tính bước ngoặt này, Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) trân trọng giới thiệu tuyến bài: Xây dựng "xã, phường xã hội chủ nghĩa": Hiện thực hóa bản chất tốt đẹp của chế độ từ tế bào cơ sở.

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA I E-MAGAZINE - THÁNG 7/2026

BÀI 1

Khi lý tưởng hòa nhịp Cùng hơi thở cuộc sống

Ngày 8/7/2026, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 16-NQ/TU về xây dựng và triển khai thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" trên địa bàn thành phố.

Đây không phải là một ý tưởng bột phát, mà là sự tiếp nối và hiện thực hóa sinh động từ Cương lĩnh xây dựng đất nước qua nhiều thời kỳ đến những gợi ý tâm huyết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dành cho Thủ đô, ngõ hầu từng bước đưa những đặc trưng ưu việt nhất của chế độ thấm sâu vào từng tế bào cơ sở, biến khát vọng về một đô thị "nhân văn, văn minh, đáng sống" trở thành hiện thực.

Từ Cương lĩnh
xây dựng đất nước QUA NHIỀU THỜI KỲ...

Việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa thực chất là quá trình hiện thực hóa những giá trị lý luận vĩ đại đã được Đảng ta dày công đúc kết.

Nhìn lại lịch sử, mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam lần đầu tiên được định hình rõ ràng tại Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991. Trải qua thực tiễn đổi mới, qua các kỳ Đại hội, mô hình này không ngừng được bổ sung và hoàn thiện.

Cụ thể, tại Đại hội IX (năm 2001), Đảng ta đã có một bước tiến lớn về tư duy khi xác định "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" là mô hình kinh tế tổng quát, nhằm giải phóng và phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Đảng Cộng Sản Việt Nam năm 2001. Ảnh: TTXVN

Đến Cương lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011), diện mạo của chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta xây dựng đã được hoàn chỉnh thành 8 đặc trưng cốt lõi: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; Do nhân dân làm chủ; Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp; Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; Các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; Có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo; Có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới.

Tám đặc trưng này là kim chỉ nam cho sự phát triển của cả dân tộc. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở tầm vĩ mô, người dân ở cơ sở sẽ khó hình dung. Vì vậy, việc thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" chính là việc "giải mã" 8 đặc trưng này thành những tiêu chí cụ thể, đo lường được ngay tại khu dân cư.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam năm 2011

Dưới góc độ của một chuyên gia nghiên cứu về Chủ nghĩa xã hội khoa học, Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa (Khoa Chủ nghĩa Xã hội khoa học, Học viện Chính trị khu vực II) phân tích:

"Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã đúc kết 8 đặc trưng vĩ mô của xã hội xã hội chủ nghĩa mà chúng ta hướng tới. Quá trình hiện thực hóa ở đây được hiểu là sự chuyển hóa sinh động các giá trị vĩ mô đó thành các thực thể hiện hữu tại xã, phường, tôi lấy ví dụ: Đặc trưng "do nhân dân làm chủ" ở tầm vĩ mô sẽ tương giao trực tiếp với việc người dân tại các thôn, xóm, ngõ phố được thực quyền bàn bạc, quyết định và giám sát các công việc tại địa phương theo phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Đặc trưng "có nền kinh tế phát triển cao" được cụ thể hóa thành sinh kế bền vững, việc làm ổn định và thu nhập ngày càng nâng cao của người dân ngay tại địa bàn cư trú, đảm bảo an sinh xã hội vững chắc và không ai bị bỏ lại phía sau…

…đến trăn trở và gợi mở CỦA NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU ĐẢNG, NHÀ NƯỚC

Để hiểu rõ căn cốt của việc triển khai thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" tại Hà Nội, chúng ta cần quay trở lại cuộc làm việc quan trọng giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội vào ngày 30/3/2026. Tại đây, ý tưởng về một mô hình cơ sở kiểu mẫu đã lần đầu tiên được định hình rõ nét.

Tổng Bí Thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi mở xây dựng xã, phường Xã hội Chủ nghĩa trên địa bàn Thủ đô

Không dừng lại ở đó, tại cuộc tiếp xúc cử tri ngày 4/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa chủ nghĩa xã hội vào thực tiễn đời sống từ cấp cơ sở. Ông gợi mở một tư duy đột phá: Khi chưa thể triển khai ngay trên quy mô toàn thành phố hay toàn quốc, chúng ta hoàn toàn có thể bắt đầu từ một xã, phường. Việc "làm điểm" này nhằm mục đích rút kinh nghiệm thực tiễn, làm rõ mô hình tổ chức và đặc biệt là kiểm chứng khả năng đáp ứng cao nhất nhu cầu đời sống vật chất, tinh thần của người dân.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp xúc cử tri thành phố Hà Nội ngày 4/5/2026. Ảnh: TTXVN

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước vạch ra một tầm nhìn táo bạo cho Hà Nội: Thành phố có thể lựa chọn một phường tiêu biểu hiện hữu để cải tạo, nâng cấp toàn diện, hoặc thậm chí xây dựng một mô hình phường mới với quy mô dân số lớn (từ 500.000 đến một triệu người). Khu vực này sẽ được đầu tư đồng bộ, hiện đại bậc nhất về hạ tầng, trường học, bệnh viện, các không gian công cộng mở và ứng dụng triệt để công nghệ đô thị thông minh.

Gợi ý của người đứng đầu Đảng và Nhà nước chính là ngọn đuốc soi đường, truyền cảm hứng mạnh mẽ để Hà Nội mạnh dạn bước vào một cuộc kiến tạo lịch sử ở cấp cơ sở.

Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa

8 ĐẶC TRƯNG CHỦ ĐẠO CỦA MÔ HÌNH XÃ, PHƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

CHẠM VÀO NỘI DUNG BÊN DƯỚI ĐỂ ĐỌC CHI TIẾT

1 “Dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc”

Xã, phường cần phát triển theo hướng người dân làm chủ; bảo đảm điều kiện sống toàn diện. Xã XHCN xây dựng nông thôn hiện đại, giữ gìn văn hóa và sinh thái; phường XHCN hướng tới đô thị văn minh, xanh, an toàn, dịch vụ hiệu quả và giảm bất bình đẳng, nhằm nâng cao chất lượng sống cho người dân.

2 “Do Nhân dân làm chủ” - Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thực chất

Ở xã XHCN, người dân phải được tham gia bàn bạc và giám sát các vấn đề về đất đai, thủy lợi, tài nguyên, xây dựng nông thôn và phát triển sinh kế. Ở phường XHCN, cư dân cần được tham gia vào các quyết định liên quan đến quy hoạch, giao thông, môi trường, quản lý chung cư, không gian công cộng và các dịch vụ đô thị.

3 Kinh tế phát triển cao, lực lượng sản xuất hiện đại, quan hệ sản xuất tiến bộ

Xã XHCN cần phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế số, hợp tác và du lịch cộng đồng. Phường XHCN hướng đến dịch vụ chất lượng cao, kinh tế xanh, thương mại văn minh. Phát triển kinh tế phải đi đôi với bảo vệ môi trường, giữ gìn cộng đồng, hạn chế phân hóa giàu nghèo và giảm tác động tiêu cực của chủ nghĩa cá nhân, kinh tế thị trường.

4 Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Xã XHCN cần giữ gìn các giá trị truyền thống như tình làng nghĩa xóm, tương thân tương ái, lễ hội, tri thức bản địa và bản sắc văn hóa cộng đồng. Phường XHCN phải có văn minh đô thị, trật tự, kỷ cương, ứng xử có trách nhiệm, tôn trọng không gian công cộng và bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa của đô thị.

5 Lấy con người làm trung tâm theo đặc trưng “Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện”

Mọi chính sách cần hướng tới nâng cao hạnh phúc người dân. Xã XHCN bảo đảm sinh kế bền vững, cơ hội học nghề và lập nghiệp cho thanh niên. Phường XHCN cần bảo đảm dịch vụ thiết yếu, việc làm ổn định, môi trường sống an toàn và điều kiện học tập, sáng tạo cho trẻ em, thanh niên.

6 Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển

Ở nông thôn, các thôn bản, dân tộc, tôn giáo và nhóm cư dân cần được đối xử công bằng, cùng hợp tác bảo vệ đất, rừng, nguồn nước và phòng chống thiên tai. Ở đô thị mọi thành phần cư dân đều được tôn trọng, không để xảy ra phân hóa giàu nghèo.

7 Vận hành trên nền tảng “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng”

Chính quyền cơ sở cần chuyển sang quản trị phát triển cộng đồng, ứng dụng dữ liệu và công nghệ số để phục vụ người dân hiệu quả. Cán bộ phải có năng lực, đạo đức và gần dân. Xã tập trung điều phối cộng đồng, ổn định xã hội; phường vận hành chuyên nghiệp, xử lý nhanh dịch vụ công, không nhũng nhiễu.

8 Có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới, chuyển hóa thành năng lực hội nhập của cộng đồng cơ sở

Xã XHCN phải được kết nối thị trường, công nghệ và tri thức; tham gia mạng lưới nông nghiệp sạch, du lịch cộng đồng... Phường XHCN cần được kết nối, tham gia mạng lưới đô thị thông minh, xanh, an toàn; thân thiện với du khách, chuyên gia và sinh viên quốc tế nhưng vẫn giữ trật tự và bản sắc phố phường.

Dưới góc độ của một chuyên gia nghiên cứu về Chủ nghĩa xã hội khoa học, Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa (Khoa Chủ nghĩa Xã hội khoa học, Học viện Chính trị khu vực II) đánh giá, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi mở xây dựng mô hình thí điểm "xã, phường xã hội chủ nghĩa" và được Thành ủy Hà Nội nhanh chóng cụ thể hóa bằng Nghị quyết 16-NQ/TU mang tính đột phá lớn và ý nghĩa lịch sử sâu sắc:

Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa

Khoa Chủ nghĩa Xã hội khoa học, Học viện Chính trị khu vực II

“

Tính đột phá ở đây là: Thay vì tiếp cận chủ nghĩa xã hội từ các phạm trù vĩ mô hay các chỉ số tăng trưởng kinh tế thuần túy, định hướng này đưa chủ nghĩa xã hội trực tiếp xuống địa bàn cơ sở, nơi người dân sinh sống, lao động hằng ngày. Đây là sự chuyển dịch tư duy quản trị: lấy người dân làm trung tâm, để người dân "trực tiếp thụ hưởng và cảm nhận" những giá trị ưu việt của chế độ một cách chân thực nhất. Những giá trị và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội tiếp tục được cụ thể hóa sinh động hơn trong đời sống hằng ngày của nhân dân qua việc các cháu được đi học, người dân được chăm sóc sức khỏe, môi trường sống gần gũi, an toàn, văn minh…

Ý nghĩa lịch sử đối với Thủ đô, theo Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa, đó là Hà Nội đang xây dựng theo định hướng "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc". "Văn hiến" và "Văn minh" là nền tảng văn hóa, "Hiện đại" là trình độ quản trị và hạ tầng, còn "Hạnh phúc" chính là mục tiêu cuối cùng.

"Việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa chính là tạo nên những hạt nhân, những tế bào lành mạnh nhất để kiến thiết một Thủ đô phát triển toàn diện. Nó đồng thời tạo cơ sở kiểm nghiệm và hoàn thiện mô hình quản trị cấp cơ sở hiện đại, dân chủ, kỷ cương, nhân văn trong điều kiện mới của thời kỳ quá độ" - ông Nghĩa kết luận.

(Còn tiếp)

Thực hiện: Huy Thông

Nguồn ảnh: THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM

Báo: THỂ THAO VÀ VĂN HÓA