Xóa bỏ lối mòn tác nghiệp để tránh thông tin bị 'đồng phục hóa'

Nhà báo Tiến Hưng

Tin tức thời sự đối mặt nguy cơ “đồng phục hóa”

Nhiều năm trước, nhắc đến phóng viên chính trị hay phóng viên theo dõi ngành, người ta thường hình dung ra những nhà báo “salon” ăn mặc chỉnh tề, tác nghiệp trong các hội trường lớn, phòng họp máy lạnh từ Trung ương đến địa phương. Thời điểm đó, mỗi sự kiện lớn, mỗi hội nghị của bộ, ngành luôn có hàng chục cơ quan báo chí cùng tham dự, khai thác thông tin đa chiều, sinh động. Tuy nhiên, bức tranh ấy đang thay đổi. Cuộc chuyển dịch mạnh mẽ của công cuộc tinh gọn bộ máy, sắp xếp hệ thống chính trị và quy hoạch báo chí gần đây đã tái cấu trúc lại môi trường tác nghiệp. Các hội nghị, cuộc họp của bộ, ngành hay địa phương hiện nay đều có xu hướng thu hẹp thành phần tham dự.

Song song đó, mô hình quản trị hiện đại đã khai sinh ra một lực lượng mới: Bộ phận truyền thông chuyên trách tại các cơ quan, đơn vị. Từ các cơ quan hành chính Nhà nước cho đến các bệnh viện, ngân hàng, doanh nghiệp lớn… hiện nay đều tuyển dụng nhân sự chuyên trách làm công tác báo chí - truyền thông. Họ tự sản xuất tin bài, chụp ảnh, quay video về các sự kiện nội bộ rồi soạn thành thông cáo báo chí gửi đến các phóng viên báo chí.

Mô hình này một mặt giúp thông tin lan tỏa nhanh hơn, có tính định hướng cao hơn. Nhưng ở mặt ngược lại, nó vô hình trung mài mòn đi sức sáng tạo riêng của mỗi nhà báo. Ngay cả tại các buổi họp báo công khai, những câu hỏi đi sâu vào bản chất vấn đề hay góc khuất của sự cố thường khó nhận được câu trả lời đầy đủ ngay lập tức. Cũng vì thế, vài năm gần đây, độc giả dễ dàng bắt gặp tình trạng: Cùng một sự kiện, hàng chục tờ báo lên bài với nội dung, câu từ, thậm chí là góc ảnh na ná nhau. Khi thông tin bị “đồng phục hóa”, bản sắc riêng của từng tờ báo cũng mờ nhạt hơn.

Bên cạnh “bức tường” thông tin chính thống ngày càng được kiểm soát chặt chẽ như vậy, người làm báo còn phải đối mặt với áp lực khủng khiếp từ không gian số. Theo Báo cáo Digital 2025, Việt Nam hiện có 76,2 triệu tài khoản mạng xã hội. Không gian mạng đã trở thành “chợ” thông tin khổng lồ, nơi công chúng tiếp nhận và chia sẻ tin tức với tốc độ tính bằng giây. Quyền lực thông tin không còn độc quyền trong tay báo chí. Trong một môi trường thừa thông tin nhưng thiếu sự kiểm chứng như vậy, nếu phóng viên chỉ bằng lòng với việc xào xáo lại thông cáo báo chí hoặc bị cuốn theo tâm lý đám đông trên mạng, họ sẽ tự biến mình thành bộ loa khuếch đại vô hồn.

Phóng viên An ninh Thủ đô (thứ 3 từ phải sang) nhận giải C giải Búa Liềm Vàng lần thứ X, ngày 3-2-2026

Thay đổi tư duy, xóa bỏ lối mòn tác nghiệp

Đó là một thực trạng mà những phóng viên theo dõi chính trị xã hội lâu năm như chúng tôi không khỏi đau đáu. Làm thế nào để vừa giữ vững bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp của người làm báo, vừa kiến tạo được nét đặc sắc riêng cho tác phẩm báo chí của mình, giữ được bản sắc của tờ báo mà mình công tác. Đây không chỉ là thách thức mà cũng là câu hỏi sống còn phải tìm được lời giải.

Phóng viên An ninh Thủ đô (ngoài cùng bên phải) nhận giải C Giải báo chí về xây dựng đảng và hệ thống chính trị TP Hà Nội, tháng 3-2026

Từ kinh nghiệm thực tiễn công tác của bản thân, tôi nhận thấy rằng, câu trả lời nằm ở tư duy thích nghi: Thay vì chạy theo dòng thời sự hàng ngày vốn đã bị bão hòa, nhà báo phải chuyển dịch từ tư duy “đưa tin sự kiện” sang “phát triển đề tài chuyên sâu”. Thông cáo báo chí hay phát biểu tại hội nghị không phải là điểm kết thúc, mà chỉ là điểm khởi đầu - một gợi mở để người làm báo dấn thân tìm tòi.

Chia sẻ một dẫn chứng nhỏ từ chính thực tiễn công tác của tôi và các đồng nghiệp của Báo An ninh Thủ đô mới đây. Tại buổi họp báo thông tin kết quả Đại hội đại biểu Đảng bộ TP Hà Nội lần thứ XVIII (tháng 10-2025), khi Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Nguyễn Văn Phong (ở thời điểm đó) nhấn mạnh việc lần đầu tiên tiêu chí “hạnh phúc nhân dân” được đưa vào Văn kiện Đại hội. Nhận thấy đây là một bước chuyển tư duy quản trị cốt lõi của thành phố, dưới sự chỉ đạo và gợi mở đề tài của chỉ huy Ban Phóng viên, tôi và các đồng nghiệp đã nhanh chóng triển khai một tuyến bài chuyên sâu, đào sâu vào tính khả thi, phỏng vấn nhiều chuyên gia và người dân Thủ đô… để đánh giá nhiều góc cạnh của vấn đề.
Kết quả, tác phẩm “Hà Nội tiên phong lĩnh sứ mệnh, nghĩ và làm vì hạnh phúc của nhân dân” của Báo An ninh Thủ đô không chỉ tạo được bản sắc riêng của tờ báo, mà còn vinh dự đạt giải C Giải Báo chí về xây dựng Đảng và hệ thống chính trị thành phố lần thứ 8.

Hay ngay đầu tháng 5 vừa qua, tập thể UBND TP Hà Nội tổ chức phiên họp bàn về xây dựng mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” tại thành phố, trong đó đưa ra các thông tin ban đầu về dự thảo Đề án xây dựng mô hình này.

Ngay sau cuộc họp đó, Báo An ninh Thủ đô cũng như hàng loạt tờ báo đều cử phóng viên triển khai các tuyến bài chuyên sâu phù hợp với tôn chỉ mục đích của tờ báo mình, khai thác nhiều khía cạnh để làm bật tính cần thiết, tính khả thi của việc xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” cũng như đề xuất cách thức triển khai mô hình hiệu quả… Điều này một lần nữa khẳng định, nhà báo không thể ngồi chờ thông tin được cung cấp một chiều mà buộc phải thay đổi lối mòn trong tác nghiệp. Để có một tác phẩm hay, khách quan và đa chiều, người làm báo phải chủ động đi tìm hiểu các nguồn thông tin độc lập liên quan, gõ cửa các chuyên gia phản biện, tìm gặp người dân - những đối tượng chịu tác động trực tiếp từ chính sách hay sự cố nào đó. Đây chính là chìa khóa để kiểm chứng lại những thông tin một chiều từ các bản thông cáo báo chí.

Có thể thấy, thời kỳ phóng viên chính trị chỉ cần “lân la hội nghị”, “gọi điện xin tư liệu” để có bài viết đã khép lại. Trong kỷ nguyên số, khi rào cản tiếp cận nguồn tin ngày càng cao, giá trị của một nhà báo phải được đo bằng độ sâu và tính tin cậy của thông tin, trách nhiệm trong từng dòng chữ và khả năng biến những thông tin đại chúng thành những tác phẩm mang hơi thở chân thực của đời sống xã hội.