Xu hướng sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo: Đòi hỏi kỹ năng làm chủ công nghệ để tiếp cận tri thức

Tuy nhiên, AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ, còn trí tuệ con người mới là yếu tố quyết định trong quá trình nhận thức, sáng tạo và phát triển xã hội, vì thế không nên phụ thuộc quá nhiều vào AI.

Trí tuệ nhân tạo đã trở thành công cụ hỗ trợ học tập quen thuộc với học sinh và sinh viên. Đồ họa: Đỉnh Vàng Computer

Thay đổi thói quen tìm kiếm thông tin

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều kéo theo những thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của con người. Nếu như trước đây, khi cần tra cứu trên internet là mọi người sẽ mở công cụ tìm kiếm, lựa chọn từ khóa và tự sàng lọc thông tin từ hàng loạt kết quả, thì ngày nay nhiều người trẻ lại lựa chọn một cách tiếp cận khác: Đặt câu hỏi trực tiếp cho AI và nhận câu trả lời gần như ngay lập tức.

Khi cần tìm hiểu một vấn đề mới, chị Nguyễn Thu Trang (23 tuổi, nhân viên truyền thông tại Hà Nội) thường mở ChatGPT thay vì truy cập Google như thói quen trước đây. “Ngày trước, tôi phải đọc nhiều bài viết từ các trang web khác nhau rồi tự tổng hợp thông tin. Còn hiện nay, AI có thể giúp tôi có được cái nhìn tổng quan chỉ trong vài giây. Khi cần lên ý tưởng hoặc tìm hiểu nhanh một chủ đề mới, tôi thường hỏi AI”, chị Trang chia sẻ.

Tương tự, Nguyễn Đức Huy, sinh viên năm thứ ba của một trường đại học ở Hà Nội cho biết, AI đã trở thành công cụ hỗ trợ học tập quen thuộc. Theo Huy, có những tài liệu chuyên ngành khá dài và khó hiểu, song khi nhờ AI tóm tắt hoặc giải thích lại bằng ngôn ngữ dễ hiểu, mọi thứ trở nên đơn giản và giúp tiết kiệm thời gian hơn.

Theo nhiều người dùng trẻ, sức hấp dẫn của các phần mềm AI nằm ở khả năng đối thoại tự nhiên và phản hồi theo ngữ cảnh. Thay vì phải thử nhiều từ khóa khác nhau để tìm kiếm thông tin phù hợp, người dùng có thể đặt câu hỏi như đang trò chuyện với một người hỗ trợ và nhận được câu trả lời được tổng hợp theo đúng nhu cầu.

Đây cũng là điểm khác biệt lớn giữa AI và các công cụ tìm kiếm truyền thống. Nếu như Google cung cấp danh sách các kết quả để người dùng tự lựa chọn và đối chiếu, thì AI có khả năng tổng hợp, phân tích và trình bày thông tin dưới dạng đối thoại. Nhờ đó, quá trình tiếp cận tri thức trở nên nhanh chóng và thuận tiện hơn.

Xu hướng “hỏi AI trước khi hỏi Google” không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà còn được ghi nhận trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo của Future Publishing (tập đoàn truyền thông và xuất bản đa quốc gia của Anh), công bố năm 2025, khoảng 27% người dùng tại Mỹ đã chuyển sang sử dụng các phần mềm AI thay vì Google khi cần tra cứu thông tin.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử, Adobe Analytics ghi nhận lượng truy cập từ các công cụ AI đến các website bán lẻ tại Mỹ trong mùa mua sắm cuối năm 2024 tăng tới 1.300%... Điều này cho thấy AI không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ tìm kiếm mà đang từng bước thay đổi cách người dùng tiếp cận thông tin. Với nhiều người trẻ, AI trở thành điểm khởi đầu trong quá trình học tập, làm việc và tìm kiếm tri thức trong môi trường số.

Tuy nhiên, cùng với những tiện ích vượt trội, việc ngày càng phụ thuộc vào AI cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với người sử dụng, đặc biệt là về kỹ năng đánh giá và kiểm chứng thông tin.

Nhưng không thể thay thế tư duy phản biện

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang mở ra một cách tiếp cận thông tin hoàn toàn mới, nơi người dùng không chỉ tìm kiếm mà còn có thể đối thoại, trao đổi và nhận phản hồi gần như tức thời. Tuy nhiên, cũng như mọi cuộc chuyển dịch công nghệ trước đây, sự phổ biến của AI không chỉ mang đến những cơ hội mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với người sử dụng.

Khi câu trả lời được cung cấp nhanh chóng và thuận tiện hơn, ranh giới giữa việc tiếp nhận thông tin và kiểm chứng thông tin cũng trở nên mong manh hơn. Điều đó đòi hỏi người dùng, đặc biệt là giới trẻ, phải trang bị cho mình năng lực đánh giá và chọn lọc thông tin trong môi trường số.

Anh Trần Quang Chung (32 tuổi, kỹ sư công nghệ thông tin tại Hà Nội) cho biết, thường xuyên sử dụng AI để tiếp cận nhanh một vấn đề nhưng vẫn luôn kiểm tra lại thông tin từ các nguồn chính thống. “AI giúp tiết kiệm thời gian và cung cấp cái nhìn tổng quan khá hiệu quả. Tuy nhiên, đối với những nội dung liên quan đến số liệu, chính sách hoặc kiến thức chuyên ngành, tôi vẫn đối chiếu với các nguồn đáng tin cậy trước khi sử dụng”, anh Trần Quang Chung chia sẻ.

Thực tế cho thấy, AI có thể đưa ra những câu trả lời chưa đầy đủ hoặc chưa cập nhật trong một số trường hợp. Thậm chí, có những thông tin chưa chính xác nhưng được trình bày theo cách rất thuyết phục, khiến người dùng dễ tin tưởng nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng.

Theo các chuyên gia công nghệ, AI đang mở ra cách tiếp cận thông tin nhanh chóng và thuận tiện hơn, song chưa thể thay thế vai trò của các công cụ tìm kiếm hay nguồn dữ liệu chính thống. Trong môi trường số, khả năng đánh giá, chọn lọc và kiểm chứng thông tin vẫn là kỹ năng nền tảng đối với mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Xu hướng “hỏi AI trước khi hỏi Google” được dự báo sẽ tiếp tục lan rộng trong thời gian tới. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của việc tiếp cận tri thức chưa bao giờ nằm ở công cụ được sử dụng, mà ở khả năng tư duy của con người. AI có thể giúp rút ngắn thời gian tìm kiếm thông tin, nhưng không thể thay thế năng lực phân tích, phản biện và kiểm chứng. Đó mới là kỹ năng quyết định để sử dụng công nghệ thông minh, thay vì phụ thuộc vào công nghệ.