Xử lý chất thải sinh hoạt bền vững

Lò đốt rác tại xã Hoa Lộc đã dừng hoạt động.

Theo ước tính của ngành nông nghiệp và môi trường, trong năm 2025 tổng lượng CTRSH phát sinh trên địa bàn tỉnh là hơn 920 nghìn tấn, tương đương khoảng 2.521 tấn/ngày. Tỷ lệ thu gom tại khu vực đô thị đạt gần 100%, khu vực nông thôn đồng bằng và ven biển dao động từ 90% - 98%, trong khi khu vực miền núi đạt 70% - 82%. Đáng chú ý, tốc độ gia tăng rác thải trung bình từ 10% - 16% mỗi năm, dự báo đến năm 2030 tổng lượng rác phát sinh có thể lên tới 3.300 tấn/ngày.

Về hạ tầng xử lý, trên địa bàn tỉnh đã đầu tư 21 bãi chôn lấp rác tập trung cấp huyện trước đây, 24 lò đốt rác thủ công và 3 nhà máy xử lý rác. Đến nay, còn 17 bãi chôn lấp, 9 lò đốt và 2 nhà máy đang hoạt động, 1 nhà máy đang tạm dừng hoạt động. Lượng rác phát sinh sau khi được phân loại tại nguồn cho mục đích tái chế, mùn hữu cơ được đưa về các bãi chôn lấp tập trung, lò đốt, nhà máy rác để xử lý chiếm khoảng 70% - 76%, còn lại đưa về bãi chôn lấp rác nhỏ, tự phát ở các xã.

Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là mặc dù tỷ lệ thu gom đạt cao, nhưng năng lực xử lý có thời điểm chưa đáp ứng được nhu cầu, dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ tại các bãi chôn lấp và nhà máy xử lý. Điển hình là Nhà máy xử lý rác Đông Nam tại phường Đông Quang, sau khi đi vào hoạt động từ đầu năm 2026 nhà máy tiếp nhận trung bình 420 - 450 tấn rác/ngày. Tuy nhiên, trong dịp Tết Nguyên đán vừa qua, lượng rác thải sinh hoạt phát sinh trên địa bàn các phường lớn, khối lượng rác thải vận chuyển về nhà máy tăng cao, cộng với thời tiết nồm ẩm, trong khi doanh nghiệp không kiểm soát tốt nguồn thải nên gây mùi hôi thối và xuất hiện nhiều ruồi trong khu dân cư. Vì vậy, từ ngày 19/2/2026, doanh nghiệp chưa được phép tiếp nhận rác thải mới hàng ngày. Sự cố này không chỉ làm gián đoạn chuỗi xử lý rác thải, phát sinh tình trạng ùn ứ rác thải ở khu vực đô thị trong một số thời điểm. Vụ việc cũng đặt ra một thực tế là nếu không kiểm soát tốt công nghệ và quy trình vận hành, các nhà máy xử lý rác rất dễ trở thành “điểm nóng” môi trường.

Bên cạnh đó, trong tổng số 21 bãi chôn lấp rác tập trung, có 4 bãi đã đóng cửa, còn 17 bãi chôn lấp đang hoạt động. Các bãi chôn lấp đều chưa được đầu tư đồng bộ công trình xử lý nước rỉ rác hoặc chỉ có bể thu gom và đã xuống cấp nên tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao. 24 lò đốt thủ công công suất nhỏ được đầu tư giai đoạn 2008-2019, chỉ còn 9 lò đốt đang hoạt động; 15 lò đốt đã dừng hoạt động hoặc tạm dừng hoạt động. Lý do một số lò đốt dừng hoạt động là do đã xuống cấp, hư hỏng.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi từ xử lý rác truyền thống sang ứng dụng công nghệ hiện đại là xu hướng tất yếu. Báo cáo của ngành nông nghiệp và môi trường cho thấy, trên địa bàn tỉnh hiện có 3 nhà máy xử lý rác thải đã đi vào hoạt động, với tổng công suất xử lý 720 tấn/ngày (chiếm khoảng 31% lượng rác của tỉnh), gồm: Nhà máy xử lý rác Vĩnh Lộc công suất 100 tấn/ngày; Nhà máy xử lý rác Nghi Sơn công suất 120 tấn/ngày; Nhà máy xử lý rác thải Đông Nam công suất 500 tấn/ngày. Đồng thời, có 4 dự án nhà máy đã được UBND tỉnh chấp thuận chủ trương đầu tư, đang triển khai thực hiện với tổng công suất dự kiến lên tới 2.800 tấn/ngày. Nếu các dự án này được triển khai đúng tiến độ, đến năm 2030 tổng năng lực xử lý rác của tỉnh có thể đạt 3.520 tấn/ngày, cơ bản đáp ứng nhu cầu xử lý rác phát sinh.

Trong thời gian 4 dự án lớn nêu trên chưa đi vào hoạt động, UBND tỉnh đã chỉ đạo, đôn đốc các ngành, địa phương tập trung thực hiện các giải pháp trước mắt và trung hạn để giải quyết vấn đề xử lý rác thải trên địa bàn tỉnh, như: tập trung thực hiện phương án điều phối, phân luồng vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt tạm thời trong thời gian Nhà máy xử lý rác thải Đông Nam chưa tiếp nhận rác thải hàng ngày. Đôn đốc, đẩy nhanh tiến độ để hoàn thành, đưa vào vận hành các dự án nhà máy xử lý rác theo đúng tiến độ được phê duyệt; tăng cường phân loại rác tại nguồn để giảm lượng rác thải đưa đi xử lý; khuyến khích các nhà máy xi măng trên địa bàn tỉnh sử dụng rác thải sinh hoạt làm nhiên liệu đốt; kêu gọi đầu tư các khu xử lý liên xã áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp với các địa phương; bổ sung vào quy hoạch tỉnh các nhà máy điện rác quy mô lớn. Về lâu dài, khi các nhà máy rác đã đi vào hoạt động ổn định, xem xét chuyển đổi công nghệ của một số nhà máy; đóng cửa các bãi chôn lấp không hợp vệ sinh, lò đốt thủ công không đảm bảo yêu cầu về môi trường; xử lý triệt để lượng rác còn tồn đọng tại các nhà máy rác và lượng rác đã chôn lấp trước đây tại các bãi chôn lấp rác...

Bài toán rác thải sinh hoạt không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường, mà đã trở thành thước đo năng lực quản trị đô thị và phát triển bền vững. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp để huy động hiệu quả các nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường. Trọng tâm là ưu tiên thu hút các dự án ứng dụng công nghệ tiên tiến trong thu gom, xử lý, tái chế và tái sử dụng chất thải; phát triển các giải pháp xử lý rác kết hợp thu hồi năng lượng, đồng thời đẩy mạnh đổi mới công nghệ, nâng cấp các công trình xử lý theo lộ trình của pháp luật về bảo vệ môi trường. Cùng với đó, cần thúc đẩy việc phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, coi đây là khâu then chốt nhằm giảm tải áp lực cho toàn bộ hệ thống xử lý. Tuy nhiên, để giải pháp này thực sự đi vào cuộc sống, đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ của cả chuỗi từ thu gom, vận chuyển đến xử lý. Khi chính quyền cơ sở vào cuộc quyết liệt, đơn vị thu gom thực hiện đúng chức năng, người dân chấp hành nghiêm túc, mỗi túi rác được phân loại đúng sẽ không chỉ giảm chi phí xử lý mà còn góp phần cải thiện môi trường sống một cách thực chất, bền vững.