Xử lý hành vi buôn bán thực phẩm bẩn: Không để 'nhờn luật'

“Điểm nóng” về an toàn thực phẩm

An toàn thực phẩm luôn là vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm bởi tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Theo Công an thành phố Hà Nội, phương thức, thủ đoạn vi phạm trong lĩnh vực này ngày càng tinh vi, có thể len lỏi từ khâu bảo quản, chế biến đến tiêu thụ.

Một vụ việc điển hình được Công an thành phố Hà Nội phát hiện trong năm 2026 cho thấy quy mô và mức độ nghiêm trọng của vi phạm trong lĩnh vực thực phẩm. Theo kết quả điều tra, từ năm 2023 đến 2026, Công ty cổ phần XNK thực phẩm ABF, địa chỉ tại xóm Chợ Xanh, Khánh Thiện, Yên Khánh, Ninh Bình đã nhập khẩu 339 công-ten-nơ chân gà theo diện sản xuất, gia công để xuất khẩu, với trị giá trên 347 tỷ đồng.

Lực lượng chức năng kiểm tra số chân gà đông lạnh vi phạm quy định về an toàn thực phẩm tại kho bảo quản của Công ty ABF. Ảnh: Cơ quan Công an

Tuy nhiên, thay vì thực hiện đúng mục đích xuất khẩu, các đối tượng bị cáo buộc đã đưa một lượng lớn chân gà ra tiêu thụ trong nước tại Hà Nội và nhiều địa phương khác, chủ yếu thông qua các quán ăn.

Khám xét các kho lạnh, lực lượng chức năng phát hiện hơn 1.000 tấn chân gà tại kho đông lạnh An Việt 2, Khu công nghiệp Quang Minh mở rộng, Hà Nội; trong đó khoảng 260 tấn đã hết hạn sử dụng, mốc trắng, bốc mùi và có dấu hiệu chuẩn bị đưa ra thị trường. Tại một kho lạnh ở Lạng Sơn, cơ quan chức năng tiếp tục thu giữ hơn 1.030 tấn chân gà.

Theo cơ quan Công an, nguy cơ mất an toàn thực phẩm không chỉ xuất hiện trong những vụ việc có quy mô lớn mà còn len lỏi ở nhiều khâu kinh doanh. Các đối tượng có thể làm giả hoặc giả mạo thông tin về nguồn gốc, xuất xứ, lợi dụng tâm lý chuộng hàng “ngoại” của người tiêu dùng để đưa hàng nhập lậu, hàng trôi nổi ra thị trường.

Để qua mặt lực lượng chức năng, hàng vi phạm thường được tập kết tại các kho, sau đó chia nhỏ để đưa đi tiêu thụ. Một số vụ việc còn cho thấy tình trạng sử dụng chất, hóa chất, phụ gia không được phép hoặc bị cấm trong chế biến thực phẩm nhằm thay đổi màu sắc, kéo dài thời gian bảo quản.

Hoạt động kinh doanh thực phẩm vi phạm cũng đang dịch chuyển lên không gian mạng. Các đối tượng sử dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc hội nhóm kín để quảng cáo, nhận đơn; chia nhỏ các khâu bán hàng, đóng gói, vận chuyển, gây khó khăn cho việc truy nguồn hàng và xác định người đứng sau.

Xóa tâm lý “phạt để tồn tại”

Dưới góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Ngọc Linh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, cần bảo đảm ranh giới giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự được áp dụng đúng, nghiêm minh, tránh để người vi phạm hình thành tâm lý “nhờn luật”.

Pháp luật hiện hành đã quy định chế tài hình sự đối với nhiều hành vi vi phạm nghiêm trọng về an toàn thực phẩm. Theo Điều 317 Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung, người thực hiện hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng các dấu hiệu và ngưỡng định lượng theo luật định.

Trong đó, hành vi sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm mà biết là cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng; sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy để chế biến thực phẩm; cung cấp, bán thực phẩm mà biết có nguồn gốc từ những loại động vật này... có thể bị xử lý hình sự khi đáp ứng các điều kiện luật định.

Thực phẩm bán quanh khu vực trường học là một trong những vấn đề cần được kiểm soát chặt về an toàn thực phẩm. Ảnh minh họa: H.Duy

Đáng chú ý, việc xử lý hình sự trong một số trường hợp không đòi hỏi phải chờ đến khi xảy ra hậu quả chết người hoặc ngộ độc hàng loạt. Điều 317 quy định các ngưỡng cụ thể về giá trị thực phẩm, số tiền thu lợi bất chính, hậu quả đối với sức khỏe cũng như trường hợp đã bị xử phạt hoặc kết án mà còn vi phạm để làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Khung hình phạt cao nhất của tội “Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm” có thể lên tới 20 năm tù.

Ngoài tội danh này, luật sư Nguyễn Ngọc Linh cho rằng, đối với những cơ sở có hành vi “phù phép” thực phẩm ôi thiu, làm giả thực phẩm và đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm” theo Điều 193 Bộ luật Hình sự.

Theo quy định hiện hành, người sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm có thể bị phạt tù từ 2 năm đến 5 năm ngay ở khung cơ bản; tùy tính chất, mức độ và hậu quả, hình phạt tăng nặng ở các khung tiếp theo, mức cao nhất có thể là tù chung thân.

Cuộc chiến chống thực phẩm bẩn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng vì thế cần sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt hơn của các cơ quan chức năng. Những vụ việc có dấu hiệu tội phạm cần được kịp thời chuyển sang cơ quan điều tra; đồng thời tăng cường các biện pháp nghiệp vụ trên không gian mạng để truy nguồn hàng, xác định kho chứa và những cá nhân tổ chức, điều hành hoạt động vi phạm.

Chỉ khi chế tài được áp dụng đúng mức, đúng hành vi và đủ sức răn đe, tâm lý “vi phạm rồi nộp phạt để tồn tại” mới có thể từng bước bị loại bỏ.