Xử lý vi phạm hành chính: Bảo đảm tính nghiêm minh và quyền lợi của người dân

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính đã đề xuất nhiều nội dung đáng chú ý, từ thời hiệu xử phạt, ứng dụng dữ liệu điện tử đến các biện pháp ngăn chặn và thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý hành chính.

Thực tiễn đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật

Nghiên cứu dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính cho thấy, vi phạm hành chính diễn ra trên nhiều lĩnh vực của đời sống, từ giao thông, đất đai, xây dựng, bảo vệ môi trường đến hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tính chất, phương thức thực hiện hành vi ngày càng đa dạng; có những vi phạm được phát hiện trực tiếp, có những hành vi cần thời gian xác minh, giám định, phân tích dữ liệu mới có thể làm rõ. Trong khi đó, yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý nhà nước không chỉ là phát hiện, xử lý đúng hành vi mà còn phải bảo đảm kịp thời, đúng thẩm quyền, đúng đối tượng và tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm.

Nhiều học sinh vi phạm bị lực lượng CSGT thành phố Hà Nội lập biên bản xử phạt. Ảnh: Phạm Công

Từ yêu cầu thực tiễn đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính đặt ra việc điều chỉnh thời hiệu xử phạt theo hướng linh hoạt hơn, từ 1 năm đến 3 năm, tùy lĩnh vực.

Theo dự thảo, một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng, bảo vệ môi trường, chứng khoán, dầu khí và hoạt động khoáng sản được quy định thời hiệu 2 năm; một số lĩnh vực có tính chất phức tạp, cần thêm thời gian xác minh, làm rõ được xem xét áp dụng thời hiệu 3 năm. Cách tiếp cận này xuất phát từ yêu cầu không áp dụng một thời hạn cứng nhắc cho những hành vi có đặc điểm và khả năng phát hiện khác nhau.

Tuy nhiên, kéo dài thời hiệu không phải là giải pháp phù hợp với mọi loại vi phạm. Thực tiễn giao thông đường bộ cho thấy nhiều hành vi có thể được phát hiện qua hệ thống camera, thiết bị kỹ thuật và dữ liệu quản lý phương tiện.

Theo số liệu từ Cục Cảnh sát giao thông, trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng xử lý 2,39 triệu trường hợp vi phạm trật tự, an toàn giao thông trên cả ba lĩnh vực đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa; riêng đường bộ có 2,34 triệu trường hợp, chiếm 97,9%.

Với số lượng vi phạm lớn, tác động trực tiếp đến đông đảo người dân, việc quy định thời hiệu cần tính đến khả năng phát hiện nhanh, yêu cầu xử lý kịp thời và quyền chủ động giải trình, cung cấp chứng cứ của người bị xử phạt.

Một vấn đề khác được thực tiễn đặt ra là làm thế nào tận dụng hiệu quả dữ liệu số trong phát hiện, xác minh và xử lý vi phạm. Khi các hệ thống giám sát, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và nền tảng định danh điện tử ngày càng được ứng dụng rộng rãi, quy trình xử lý hành chính cũng cần chuyển đổi tương ứng.

Dự thảo dành Điều 19 quy định việc xử lý vi phạm hành chính trên môi trường điện tử, trong đó yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu liên quan, đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Đồng thời, dữ liệu phải bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực, an toàn, đúng mục đích và được lưu trữ đầy đủ để phục vụ kiểm tra, giám sát.

Hoàn thiện quy định trên cơ sở quản lý bằng dữ liệu

Tại phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính; giải trình, làm rõ những vấn đề đại biểu quan tâm, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát các quy định về thời hiệu xử phạt, bảo đảm phù hợp với đặc điểm của từng lĩnh vực.

Bộ trưởng Lương Tam Quang giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu nêu tại hội trường. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội.

Theo Bộ trưởng, thời hiệu 3 năm cần tập trung vào những lĩnh vực có tính chất phức tạp, đòi hỏi quá trình xác minh, phân tích, kiểm tra hoặc giám định kéo dài như quản lý quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung và cung cấp dịch vụ xếp hạng tín nhiệm, chứng khoán, bảo vệ môi trường, dầu khí và hoạt động khoáng sản.

Đáng chú ý, đối với lĩnh vực trật tự, an toàn giao thông đường bộ, Bộ trưởng cho biết, sẽ tiếp thu ý kiến đại biểu, không đưa nhóm vi phạm này vào diện áp dụng thời hiệu 3 năm và nghiên cứu điều chỉnh thời hiệu cho phù hợp với thực tế. Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp bởi giao thông là lĩnh vực có số lượng vụ việc xử lý lớn, hành vi vi phạm có thể được ghi nhận qua phương tiện kỹ thuật và hệ thống dữ liệu. Việc quy định thời hiệu cần vừa bảo đảm khả năng xử lý, vừa tránh kéo dài quá mức tình trạng pháp lý bất lợi đối với người dân.

Bộ trưởng cũng thông tin về định hướng xây dựng Trung tâm dữ liệu, quản lý, giám sát, xử lý vi phạm và điều hành giao thông giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Việc quản lý dựa trên dữ liệu được kỳ vọng giúp nhận diện chính xác hơn hành vi vi phạm, phân biệt trường hợp vi phạm lần đầu với hành vi tái diễn nhiều lần. Trên cơ sở đó, cơ quan chức năng có thể nghiên cứu cách thức xử lý theo mức độ, tính chất và tần suất vi phạm: Nhắc nhở đối với lần đầu, cảnh cáo ở lần tiếp theo và áp dụng mức phạt nghiêm khắc hơn đối với trường hợp cố tình tái phạm nhiều lần.

Theo Bộ trưởng, thực tế có những phương tiện vi phạm tốc độ, quá tải hàng chục, thậm chí hàng trăm lần trong một tháng. Nếu không có công cụ quản lý, đối chiếu dữ liệu và cơ chế xử lý phù hợp, hành vi tái diễn có thể không được nhận diện đầy đủ, làm giảm hiệu quả răn đe. Cùng với đó, cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu khả năng áp dụng lao động phục vụ cộng đồng thay cho phạt tiền trong một số trường hợp, qua đó đa dạng hóa biện pháp xử lý, bảo đảm tính giáo dục và phù hợp với tính chất vi phạm.

Đối với việc xử lý trên môi trường điện tử, định hướng đặt ra là phải đồng thời bảo đảm hiệu quả quản lý và an toàn pháp lý. Dữ liệu điện tử chỉ có thể trở thành căn cứ phục vụ xử lý khi đáp ứng yêu cầu về tính xác thực, toàn vẹn, khả năng kiểm chứng và được thu thập, sử dụng đúng quy định. Đây cũng là lý do dự thảo nhấn mạnh trách nhiệm kết nối, chia sẻ, lưu trữ dữ liệu và bảo đảm công khai, minh bạch trong quá trình xử lý.

Một nội dung khác được Bộ trưởng đề cập là việc rà soát các biện pháp tạm ngừng cung cấp điện, nước, dịch vụ viễn thông, dịch vụ số và một số thủ tục liên quan đến đăng ký, cấp phép phương tiện.

Theo hướng tiếp cận được nêu, cần xác định rõ tính chất, điều kiện, thẩm quyền, trình tự và phạm vi áp dụng để các biện pháp này thực sự phục vụ yêu cầu ngăn chặn, bảo đảm xử lý vi phạm, không trở thành công cụ gây sức ép thiếu căn cứ. Bộ trưởng cũng cho biết sẽ nghiên cứu việc phân định thẩm quyền áp dụng một số biện pháp xử lý hành chính, trong đó có vai trò của Chủ tịch UBND cấp xã, gắn với cơ chế tham mưu, thẩm định chuyên môn và bảo đảm quyền của người bị áp dụng.

Bảo đảm tính tương xứng

Từ góc độ bảo vệ quyền công dân, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng các biện pháp ngăn chặn có tác động trực tiếp đến dịch vụ thiết yếu cần được quy định hết sức chặt chẽ.

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, lưu ý việc tạm ngừng cung cấp điện, nước, viễn thông có thể ảnh hưởng không chỉ đến chủ thể vi phạm mà còn đến người lao động, khách hàng và những người đang sử dụng dịch vụ hợp pháp. Vì vậy, cần xác định rõ tính cần thiết, phạm vi ảnh hưởng, thời hạn áp dụng và trách nhiệm khôi phục dịch vụ ngay khi không còn căn cứ.

Các đại biểu tham dự Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội.

Đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa cũng đề nghị chỉ áp dụng các biện pháp này đối với những hành vi vi phạm nghiêm trọng, được xác định cụ thể, có nguy cơ hoặc hậu quả rõ ràng. Quy định cần làm rõ điều kiện, trình tự, thời hạn, trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền và đơn vị cung cấp dịch vụ; đồng thời có cơ chế bảo vệ người không vi phạm, nhất là người lao động, cơ sở y tế và các đối tượng phụ thuộc vào dịch vụ thiết yếu. Trường hợp áp dụng không đúng, cần có quy định về khôi phục dịch vụ và bồi thường thiệt hại.

Đại biểu Nguyễn Đình Xuân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh, phân tích việc đình chỉ giấy phép môi trường hoặc giấy phép xả thải tại khu công nghiệp có thể khiến hoạt động của nhiều doanh nghiệp bị gián đoạn, ảnh hưởng đến hàng chục nghìn lao động, trong khi không phải tất cả các chủ thể này đều có lỗi. Theo đại biểu, khi lựa chọn biện pháp xử lý cần cân nhắc giữa mức độ vi phạm, hậu quả cần ngăn chặn và tác động đến các chủ thể liên quan; tránh tình trạng một biện pháp nhằm xử lý một hành vi lại gây ra hệ lụy lớn hơn.

Về thời hiệu xử phạt, đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, đề nghị cân nhắc giữ thời hiệu 1 năm đối với vi phạm giao thông đường bộ thay vì kéo dài. Đại biểu cho rằng đây là lĩnh vực có khả năng phát hiện nhanh nhờ thiết bị kỹ thuật và ứng dụng số; với người dân đã có tài khoản định danh điện tử mức độ 2, đứng tên trên giấy đăng ký xe, thông báo vi phạm có thể được hệ thống gửi sau khoảng 2 giờ kể từ khi phát hiện và xác định chủ phương tiện. Việc kéo dài thời hiệu trong bối cảnh đó có thể làm giảm tính kịp thời, đồng thời khiến người vi phạm gặp khó khăn hơn trong việc lưu giữ, cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của mình.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh đồng tình việc dành thời hiệu 3 năm cho những hành vi phức tạp, cần nhiều thời gian xác minh, nhưng đề nghị phân loại cụ thể theo từng nhóm hành vi. Chẳng hạn, một số hành vi vi phạm về môi trường như xả rác, đổ nước thải không đúng quy định có thể được phát hiện, ghi nhận tương đối trực tiếp, không nhất thiết cần thời gian xác minh kéo dài.

Đại biểu Lương Thị Hoa, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa lưu ý cần làm rõ căn cứ xác định thời điểm phát hiện vi phạm, tránh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi; đồng thời bảo đảm không áp dụng hồi tố theo hướng bất lợi cho cá nhân, tổ chức.