Xuân về Đường Lâm, ngựa sơn mài thức dậy hồn làng cổ

Trong không gian cổ kính của Làng cổ Đường Lâm, những dáng ngựa sơn mài ánh lên sắc thời gian và hơi thở đương đại, như một cuộc đối thoại tinh tế giữa truyền thống và sáng tạo mới.

“Bát Mã Truy Phong” – linh vật Xuân và dòng chảy kế thừa

Theo chia sẻ từ nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, bộ bàn ghế sơn mài đặc biệt mang tên “Bát Mã Truy Phong” không chỉ gây ấn tượng bởi tạo hình và chất liệu, mà còn bởi ý niệm biểu tượng sâu sắc được nghệ nhân gửi gắm. Tác phẩm gồm 1 bàn và 7 ghế, được cấu trúc như một chỉnh thể hài hòa giữa ngựa mẹ và 7 ngựa con, gợi mở hình ảnh về một dòng chảy kế thừa và phát triển bền bỉ.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chia sẻ về ý tưởng tạo hình linh vật ngựa đón Xuân 2026.

Trong bố cục ấy, ngựa mẹ được đặt ở vị trí trung tâm, là biểu trưng cho gốc rễ, cội nguồn, nền tảng văn hóa. Bao quanh là 7 ngựa con, đại diện cho các thế hệ tiếp nối, cho sự sinh sôi và lan tỏa của giá trị truyền đời. Mỗi chú ngựa mang một sắc độ khác nhau, một dáng vẻ khác nhau: con mạnh mẽ, con uyển chuyển, con trầm tĩnh, con bứt phá thể hiện sự đa dạng trong cá tính và con đường phát triển, nhưng tất cả đều cùng chung một hướng tiến, cùng truy đuổi “phong” – biểu trưng cho khát vọng vươn lên và tương lai rộng mở.

Lớp sơn mài phủ lên toàn bộ tác phẩm không chỉ đóng vai trò thẩm mỹ, mà còn như một lớp thời gian, tích tụ ký ức và chiều sâu lịch sử. Sơn mài, với đặc tính càng mài càng lộ sắc, càng lâu càng bền, trở thành ẩn dụ cho giá trị truyền đời: không phô trương nhất thời, mà thấm dần, lắng sâu và trường tồn.

“Bát Mã Truy Phong” được chế tác 100% bằng gỗ phủ sơn mài, với gam màu chủ đạo là vàng và đỏ; đây là hai sắc màu giàu tính biểu tượng trong văn hóa Tết Việt: vàng của phúc lộc, thịnh vượng; đỏ của may mắn, sinh khí và khởi đầu mới. Trên nền màu ấy, những dáng ngựa hiện lên vừa ấm áp, vừa sống động, như mang theo hơi thở mùa Xuân lan tỏa khắp không gian làng cổ.

Các chú ngựa được tạo hình với những tư thế ngộ nghĩnh nhưng giàu dụng ý tạo hình: có con cúi đầu trầm mặc, có con vươn cổ mạnh mẽ, có con xoay mình mềm mại. Sự khác biệt ấy không phá vỡ tổng thể, mà trái lại, tạo nên một nhịp điệu thị giác hài hòa, gợi cảm giác chuyển động liên tục, đúng với tinh thần “truy phong”.

Với giá trị ý tưởng, tay nghề và thời gian nghiên cứu, bộ bàn ghế đặc biệt này đang được nghệ nhân định giá khoảng 10 tỷ đồng. Mức giá ấy không chỉ phản ánh vật chất hay công năng, mà còn là sự khẳng định giá trị của lao động sáng tạo, của mỹ thuật truyền thống khi được nâng tầm bằng tư duy đương đại.

Bộ bàn ghế sơn mài “Bát Mã Truy Phong” nổi bật trong không gian trưng bày tại làng cổ Đường Lâm.

Sự hài hòa giữa hình khối tạo hình hiện đại và tinh thần mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

Lớp sơn mài như phủ lên tác phẩm một chiều sâu thời gian và giá trị truyền đời.

Chi tiết lớp sơn mài được xử lý nhiều lần, tạo độ sâu và ánh sắc đặc trưng của sơn mài truyền thống.

Gam màu vàng – đỏ chủ đạo gợi không khí xuân Bính Ngọ 2026 và tinh thần cát tường, phú quý.

Nghệ nhân trẻ Nguyễn Tấn Phát bên tác phẩm sơn mài ngựa do chính mình nghiên cứu và chế tác.

Đường Lâm – không gian để nghệ thuật đối thoại với ký ức

Ngoài bộ bàn ghế “Bát Mã Truy Phong”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát còn giới thiệu một số tác phẩm khác về chủ đề ngựa, được kết hợp tinh tế giữa đá ong – vật liệu đặc trưng của vùng thành cổ Sơn Tây, với gỗ và nghệ thuật sơn mài. Đây là một hướng đi táo bạo, bởi đá ong vốn mang cảm giác cứng rắn, thô mộc, giàu hình khối và nặng về vật chất.

Thế nhưng, dưới bàn tay xử lý của nghệ nhân, đá ong không còn là yếu tố thô ráp. Khi đặt cạnh gỗ (chất liệu mang tính ấm áp, mềm mại) và được kết nối bằng lớp sơn mài có chiều sâu, các tác phẩm tạo nên một sự dung hòa đầy bất ngờ. Cái cứng của đá ong trở thành điểm tựa tạo hình; cái mềm của gỗ giúp cân bằng thị giác; còn sơn mài đóng vai trò như lớp “ngôn ngữ nghệ thuật” kết nối, làm dịu và nâng đỡ cả hai.

Chính sự kết hợp ấy khiến các tác phẩm không hề thô kệch, mà trái lại, mang vẻ đẹp chững chạc, vững vàng nhưng tinh tế, như chính tinh thần của vùng đất Đường Lâm: Mộc mạc mà sâu sắc, giản dị mà bền bỉ.

Nghệ nhân bắt đầu tạo vóc – công đoạn nền tảng quyết định độ bền và “hồn” của tác phẩm sơn mài.

Từng mảng hình ngựa được tạo dáng thủ công, chỉnh sửa nhiều lần trước khi bước vào các lớp sơn.

Công đoạn phủ sơn then đòi hỏi sự tập trung cao độ và cảm nhận chính xác về độ dày bề mặt.

Cận cảnh bề mặt sơn mài sau khi mài, ánh lên sắc độ trầm ấm và tinh tế.

Đôi bàn tay nghệ nhân làm việc kiên nhẫn qua hàng chục lượt mài – sơn – mài.

Những lớp sơn chồng lên nhau như tích tụ thời gian và ký ức trong từng tác phẩm.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bên bộ sưu tập 2026 chú ngựa đón Xuân.

Kết thúc một chu trình chế tác – tác phẩm sơn mài mang theo dấu ấn của lao động thầm lặng.

Đá ong – vật liệu đặc trưng của vùng thành cổ Sơn Tây được đưa vào nghệ thuật tạo hình đương đại.

Sự đối lập giữa chất cứng rắn của đá ong và độ mềm mại của gỗ, sơn mài được dung hòa tinh tế.

Du khách dừng chân chiêm ngưỡng các tác phẩm sơn mài ngựa trong không gian làng cổ yên bình.

Trong không gian làng cổ Đường Lâm, nơi đá ong, sân gạch và mái ngói đã thấm đẫm thời gian, sự xuất hiện của các tác phẩm sơn mài ngựa không tạo cảm giác xa lạ. Ngược lại, chúng như được đánh thức bởi chính bối cảnh văn hóa nơi mình hiện diện.

Du khách về làng cổ dịp giáp Tết, bên cạnh việc thăm đình Mông Phụ, những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi hay thưởng thức hương vị chè lam, có thể dừng chân thật lâu để ngắm nhìn “Bát Mã Truy Phong” và để cảm nhận một cách đón Xuân chậm rãi, sâu lắng, nơi nghệ thuật không tách rời đời sống mà hòa vào nhịp sống văn hóa bản địa.

Linh vật của năm Bính Ngọ 2026 trong “Bát Mã Truy Phong” không chỉ là hình ảnh trang trí, mà là ẩn dụ về hành trình dài của con người và văn hóa Việt. Từ ngựa mẹ – cội nguồn, đến đàn ngựa con – các thế hệ kế tiếp, tất cả cùng hướng về phía trước, mang theo ký ức, giá trị và khát vọng.

Giữa tiết Xuân Đường Lâm, những chú ngựa sơn mài lặng lẽ kể câu chuyện về sự kế thừa và phát triển, về cách truyền thống có thể tiếp tục sống động trong hình hài mới. Và trong khoảnh khắc ấy, người ta hiểu rằng, văn hóa không chỉ được bảo tồn bằng cách giữ nguyên, mà còn bằng sáng tạo có chiều sâu – để những giá trị xưa tiếp tục “truy phong” cùng thời đại.

Trung Nguyên/Báo Tin tức và Dân tộc