Xuân về làng đá Thạch Khuyên

Người dân Ba Sơn biểu diễn các làn điệu hát then, đàn tính tại lễ Khai mạc các lớp truyền dạy hát then đàn tính, hát sli, múa sư tử thuộc Dự án “Bảo tồn làng văn hóa truyền thống, làng đá Thạch Khuyên” xã Ba Sơn

Làng đá Thạch Khuyên có lịch sử hình thành hàng trăm năm, hiện làng có trên 100 hộ dân. Ngôi làng sở hữu những bức tường đá cao 4 - 5m, xếp chồng lên nhau khéo léo không cần chất kết dính, bao quanh làng như một "vòng tròn đá" (Thạch Khuyên) vững chãi để bảo vệ dân làng.

Sức sống mới

Trong không khí hối hả của những ngày giáp Tết Bính Ngọ, Thạch Khuyên đón chúng tôi bằng một diện mạo hoàn toàn mới. Những con đường phẳng lỳ, những ngôi nhà trình tường cổ kính được chỉnh trang với cổng chào bắt mắt, tất cả là thành quả từ sự quan tâm sát sao của các cấp, ngành và sự chung tay của người dân địa phương.

Làng đá Thạch Khuyên với lịch sử hàng trăm năm, vốn được bảo vệ bởi những “lũy đá” sừng sững, nay đã thực sự được “đánh thức” nhờ dự án bảo tồn làng văn hóa truyền thống tại xã Ba Sơn (trước đây là xã Xuất Lễ, huyện Cao Lộc). Đây là nội dung trọng tâm thuộc Dự án số 6 về “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”, nằm trong Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030. Với tổng mức đầu tư 6 tỷ đồng, dự án đã tạo nên một cuộc đại tu bổ toàn diện cho diện mạo vật thể của bản làng.

Tiêu biểu là miếu thờ Thổ công, một công trình kiến trúc tâm linh uy nghiêm rộng gần 400m2, được xây dựng kỳ công bằng đá xẻ và gỗ lim, mái lợp ngói âm dương, kết nối hài hòa với hệ thống lũy đá cổ bao quanh bản. Không chỉ vậy, từ ao làng, cổng làng cho đến 128m lũy đá quanh bản đều được kè lại vững chãi bằng đá hộc và lát đường đá xẻ nâu, tạo nên một sự gắn kết bền chặt giữa kiến trúc cổ xưa và hạ tầng hiện đại.

Homestay nhà trình tường thí điểm cho khách du lịch lưu trú tại làng đá Thạch Khuyên, xã Ba Sơn

Đáng chú ý nhất là nỗ lực gìn giữ “hồn cốt” trong từng nếp nhà sàn truyền thống.

Bên hiên nhà mới được tu sửa, ông Nông Văn Tiền, người dân thôn Thạch Khuyên phấn khởi: “Ngôi nhà trình tường vốn là tâm huyết cả đời nhưng theo thời gian đã xuống cấp, nay nhờ dự án, tường đất được trát phẳng lại bằng kỹ thuật truyền thống, mái ngói âm dương lợp lên nhìn ngôi nhà bề thế, mát mẻ hẳn ra. Thích nhất là bộ cửa gỗ chắc chắn mà vẫn giữ đúng nếp nhà xưa.

Song song với đó, việc tôn tạo “phần hồn” của làng cũng được chăm chút kỹ lưỡng. Những làn điệu hát then, hát sli hay nhịp múa sư tử rộn ràng của người Tày, Nùng đã tìm lại được sức sống qua các lớp truyền dạy kỹ năng và những bộ đạo cụ, trang phục mới được các cấp, ngành quan tâm đầu tư, biến Thạch Khuyên thành một "bảo tàng sống" đúng nghĩa trên bản đồ Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Ông Nguyễn Văn Thịnh, Chủ tịch UBND xã Ba Sơn khẳng định: “Dự án đã tạo đòn bẩy quan trọng, giúp Thạch Khuyên bảo tồn di sản gắn liền với sinh kế bền vững. Thời gian tới, chúng tôi quyết tâm biến làng đá thành một điểm đến du lịch văn minh, đặc sắc, giúp bà con vừa nâng cao thu nhập, vừa tự hào giữ gìn bản sắc và môi trường sống ngay trên quê hương mình.”

Khơi dậy sức mạnh cộng đồng

Điều khiến Thạch Khuyên mùa xuân này trở nên đặc biệt hơn cả chính là sức sống từ mô hình “Hin Village EcoStay” (Khu lưu trú sinh thái làng đá) nằm trong dự án “Phát triển du lịch trải nghiệm Làng đá Thạch Khuyên từ nội lực cộng đồng”.

Cô Nông Thị Ghi, giáo viên hướng dẫn dự án tại Trường THPT Ba Sơn, chia sẻ: Động lực lớn nhất của tôi xuất phát từ tình yêu sâu sắc với vẻ đẹp của Thạch Khuyên và nỗi trăn trở khi chứng kiến người trẻ rời quê hương đi làm ăn xa, để lại khoảng trống cho văn hóa bản địa dần mai một. Dự án này không chỉ là tâm huyết bảo tồn mà còn là giải pháp thông minh nhằm giải quyết triệt để các vấn đề cộng đồng. Tôi kỳ vọng tạo ra bước đột phá trong du lịch bền vững, chứng minh rằng chúng ta hoàn toàn có thể đi lên từ con số 0 dựa trên chính nội lực của người dân.

Về lộ trình, từ tháng 11/2025, nhóm đã tham gia các chương trình học tập thực tế và đang nỗ lực chuẩn bị cho kỳ thi quốc gia để gọi vốn đầu tư. Được biết, từ sau chuyến trải nghiệm du lịch thực tế của nhóm tại Lân Nóng, xã Cai Kinh, nhóm đã phối hợp với chính quyền xã để đưa mô hình hoạt động thử nghiệm vào đầu năm 2026 và chính thức triển khai diện rộng vào quý II/2026. Hiện tại, dự án đã bắt đầu đón khách, các em học sinh trong nhóm cũng chính là người dân sinh sống tại làng đóng vai trò kết nối, trực tiếp dẫn khách tham quan làng đá và sắp xếp lưu trú tại các homestay địa phương.

Em Linh Thị Ly, học sinh trường THPT Ba Sơn, trưởng nhóm dự án hào hứng chia sẻ: Khi đến với homestay tại đây, du khách sẽ được lưu trú trong các ngôi nhà trình tường thiết kế theo phong cách riêng của dân tộc Tày, Nùng; làm các loại bánh truyền thống, học hát then, hát sli, chơi đàn tính cùng các nghệ nhân; làm đồ lưu niệm từ vỏ ngô, đá cuội; chinh phục cột mốc 1212; chèo thuyền trên hồ đập Ba Sơn.

Đặc biệt, linh hồn của chuyến đi chính là những phút giây lắng đọng dưới gốc cây đa cổ thụ Thạch Khuyên. Tại đây, những câu chuyện về khu du kích Ba Sơn hào hùng, về tinh thần thép của người dân trong cuộc chiến biên giới năm 1979 được kể lại, khiến mỗi viên đá rêu phong đều trở nên có hồn và đầy kiêu hãnh… Hiện tại trang Facebook mang tên Du lịch trải nghiệm - Làng Đá Thạch Khuyên của nhóm đã đạt trên 14 nghìn lượt theo dõi.

Mùa xuân Bính Ngọ đang gõ cửa từng nếp nhà trình tường ở Thạch Khuyên. Với sự giao thoa giữa nguồn lực đầu tư mạnh mẽ của tỉnh và tinh thần đổi mới sáng tạo của tuổi trẻ, “Viên ngọc đá” vùng biên ải đang tỏa sáng hơn bao giờ hết. Thạch Khuyên không chỉ bảo tồn được di sản cha ông mà còn đang tự tin mở ra một sinh kế bền vững, viết tiếp bài ca về sức sống mãnh liệt của nội lực cộng đồng nơi địa đầu của Tổ quốc.

TUYẾT MAI