Xuất hiện lối thoát mới khỏi yết hầu Hormuz

Trong suốt một tháng qua, các nhà phân tích trên khắp thế giới đã tập trung đánh giá hệ lụy từ cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz: Các tuyến vận tải gián đoạn, phí bảo hiểm hàng hải tăng vọt trong khi giá dầu biến động mạnh.

Nhưng ngay tại đây, một kịch bản khác đang dần hình thành, và có khả năng sẽ ảnh hưởng lâu dài hơn bất cứ căng thẳng leo thang hay lệnh ngừng bắn nào sắp tới.

Theo Financial Times, mô hình thương mại và hạ tầng kéo dài suốt 50 năm đang được vẽ lại.

Phụ thuộc

Trong tháng qua, phóng viên Financial Times đã thảo luận với hàng trăm lãnh đạo doanh nghiệp và quan chức cấp cao tại các quốc gia Vùng Vịnh về cuộc khủng hoảng và những gì sẽ diễn ra sau đó.

Cuộc đối thoại nhanh chóng chuyển hướng - từ việc xử lý khủng hoảng trước mắt sang tái thiết lại hệ thống, vốn được cho dễ tổn thương ngay từ đầu.

Mức độ dễ tổn thương đó thực sự đáng kinh ngạc. Khoảng 30% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển và 1/5 khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới thường đi qua tuyến đường thủy chỉ rộng 21 hải lý.

Các tàu chở hàng ở Vịnh Ba Tư, gần eo biển Hormuz, vào tháng 3. Ảnh: Reuters.

1/3 lượng phân bón và gần một nửa lượng xuất khẩu lưu huỳnh giao dịch toàn cầu qua đường biển cũng phụ thuộc vào eo biển Hormuz.

Những con số này kéo theo tác động trực tiếp đến an ninh lương thực toàn cầu khi cuộc xung đột Mỹ - Israel và Iran nổ ra.

Ngoài ra, các dòng chảy lớn của nhôm và helium - nguyên liệu thiết yếu cho sản xuất chip bán dẫn và chuỗi cung ứng AI - cũng đi qua đây.

Việc quá nhiều hoạt động thương mại toàn cầu tập trung vào eo biển Hormuz - hành lang đang tranh chấp - là điều bất thường mà thế giới từng chấp nhận suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, sự chấp nhận đó nay đang chấm dứt.

Thời hậu Hormuz

Nhiều bên đang đầu tư vào khả năng chống chịu “hậu Hormuz”, đồng thời xây dựng lại hạ tầng thương mại của tương lai.

Các cảng Biển Đỏ của Saudi Arabia cùng hệ thống đường ống mở rộng đang mở ra hành lang năng lượng thay thế.

Trong khi đó, bờ biển phía đông của UAE cung cấp cảng nước sâu và tuyến đường ống kết nối các nhà sản xuất Vùng Vịnh với Ấn Độ Dương.

Một số dự án của Oman tại Duqm và Sohar cũng nằm ngoài hoàn toàn điểm nghẽn Hormuz.

Hàng hóa và năng lượng đã bắt đầu lưu thông qua các tuyến mới, và trong một số trường hợp, còn thông qua hành lang vận tải đường bộ xuyên biên giới - từng bị xem là khó khả thi chỉ vài tháng trước.

Trung Đông cũng sở hữu “di sản” chưa được khai thác hết. Đó là hệ thống đường ống được xây dựng từ những cuộc khủng hoảng trước rồi bị “đắp chiếu” suốt nhiều thập kỷ, các hành lang đường bộ, đường sắt, cùng lưới điện và hệ thống nước xuyên biên giới ngoài mạng lưới hiện có.

Nếu các bên hợp tác khôi phục, tài sản này có thể tăng cường đáng kể khả năng kết nối của khu vực với thị trường toàn cầu.

Một tàu chở dầu đang được bốc dỡ tại nhà máy lọc dầu và kho chứa dầu Ras Tanura của Saudi Aramco ở Saudi Arabia vào năm 2018. Ảnh: Reuters.

Chẳng hạn, cuộc xung đột hiện nay càng làm nổi bật giá trị chiến lược của đường ống Đông - Tây dài 1.200 km của Saudi Arabia. Tuyến ống này được xây dựng vào những năm 1980, sau khi “cuộc chiến tàu chở dầu” giữa Iran và Iraq làm dấy lên lo ngại eo biển Hormuz có thể bị phong tỏa.

Hiện đây là tuyến vận tải huyết mạch của Saudi Arabia khi vận chuyển khoảng 7 triệu thùng dầu/ngày tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ mà không phải đi qua Hormuz.

“Nhìn lại thì đường ống Đông - Tây thực sự là bước đi rất sáng suốt”, một giám đốc điều hành cấp cao trong ngành năng lượng Vùng Vịnh nhận xét.

Amin Nasser, giám đốc điều hành của tập đoàn dầu khí nhà nước Saudi Aramco, chia sẻ đường ống dẫn dầu này là "tuyến đường chính mà chúng tôi đang khai thác triệt để hiện nay".

Hiện tại, nước này đang xem xét phương án để tăng lượng xuất khẩu dầu qua đường ống, bao gồm mở rộng thêm công suất của đường ống dẫn dầu Đông - Tây hoặc xây dựng tuyến đường ông mới.

Dù vậy, chi phí để xây dựng, vốn đòi hỏi phải khoan xuyên qua lớp đá bazan cứng của dãy núi Hijaz trên bờ biển Biển Đỏ, có thể rất lớn.

Đề xuất về các tuyến đường phức tạp hơn, đi qua nhiều quốc gia như Iraq, Jordan, Syria hoặc Thổ Nhĩ Kỳ, sẽ có chi phí từ 15 tỷ đến 20 tỷ USD, theo Christopher Bush, giám đốc điều hành của Cat Group - một trong những nhà thầu chính của đường ống dẫn khí Đông - Tây tại Saudi Arabia.

Nhưng Maisoon Kafafy, cố vấn cấp cao phụ trách Trung Đông tại tổ chức nghiên cứu Atlantic Council, cho biết cách nhìn của các nước Vùng Vịnh đã thay đổi.

“Tôi cảm nhận được sự chuyển dịch từ giả thuyết sang hành động thực tế”, bà nói.

Theo bà, lựa chọn tốt nhất “không phải một đường ống thay thế mà là một mạng lưới với các hành lang”. Tuy nhiên, bà cũng nhận định đây sẽ là điều khó thực hiện.

Financial Times đánh giá xét theo góc độ trên, ít nhất cuộc khủng hoảng Hormuz đang làm được điều mà nhiều năm hội nghị thượng đỉnh không thể làm: Tạo điều kiện cho sự hội nhập kinh tế nội vùng thực chất.

Những quốc gia, mà chỉ vài tuần trước còn căng thẳng, nay đã tìm thấy lợi ích chung.

Saudi Arabia đang xem xét tăng cường công suất đường ống Đông - Tây để đảm bảo nguồn cung năng lượng trước "nút thắt" Hormuz. Ảnh: Reuters.

Chuyển hướng

Việc chuyển hướng các dòng thương mại thiết yếu để tránh phụ thuộc vào điểm nghẽn Hormuz không chỉ giảm rủi ro cho nền kinh tế trong khu vực, mà còn cho toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với châu Âu, châu Á và châu Phi, điều này đồng nghĩa với ít cú sốc nguồn cung hơn và khả năng tiếp cận ổn định hơn đối với nguồn tài nguyên thiết yếu.

Đối với nhà đầu tư và phát triển hạ tầng khu vực tư nhân, đây là cơ hội hiếm có trong nhiều thập kỷ để tham gia xây dựng những hành lang sẽ định hình thương mại nửa thế kỷ tiếp theo.

Các tập đoàn đa quốc gia hoạt động tại Vùng Vịnh nhìn nhận rất rõ điều này và đang nhanh chóng chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo. Với nhiều doanh nghiệp, mối quan tâm không chỉ nằm ở sự gián đoạn hiện tại, mà xa hơn, là liệu họ có ở vị thế thuận lợi để tham gia vào làn sóng xây dựng hạ tầng mới hay không.

Tuy nhiên, Financial Times cảnh báo không nên nhìn mọi thứ qua lăng kính quá lạc quan. Những rủi ro vẫn hiện hữu và bất ổn địa chính trị vẫn là lo ngại lớn.

Dù vậy, hướng đi của khu vực giờ đây đã được định hình và khó có thể đảo ngược.

Dù cuộc khủng hoảng Hormuz hiện tại kết thúc ra sao, sẽ không có chính phủ nào chấp nhận quay trở lại trạng thái phụ thuộc chiến lược vào eo biển hẹp do một láng giềng khó đoán kiểm soát.

Các đường ống sẽ tiếp tục được mở rộng. Năng lực cảng biển sẽ được nâng cấp. Lưới điện, hệ thống nước và hành lang thương mại kết nối những nền kinh tế trong khu vực sẽ được chính thức hóa.

Thế giới đang dõi theo những gì bị phá hủy. Nhưng cũng cần dành sự chú ý tương xứng cho những gì đang được xây dựng.

Người Iran xuống đường ăn mừng 'chiến thắng' sau lệnh ngừng bắn Hàng nghìn người đổ ra đường ở Tehran giữa đêm, hô vang khẩu hiệu sau khi Iran tuyên bố ngừng bắn vì đã đạt được chiến thắng trong cuộc chiến mà truyền thông Iran cáo buộc do Mỹ và Israel gây ra.