Xuất khẩu gạo: Chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang nâng cao giá trị

Nhu cầu nhập khẩu tăng, giá gạo phục hồi nhẹ

Thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 10 tháng năm 2026, xuất khẩu đạt 6,8 triệu tấn, trị giá 3,31 tỷ USD, giảm 4,6% về lượng và 9,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giá xuất khẩu bình quân đạt 484 USD/tấn, giảm 5,4%.

Kho gạo xuất khẩu đi Philippines, Trung Quốc tại Công ty TNHH Dương Vũ (tỉnh Tây Ninh). Ảnh: Hồng Đạt

Dù kết quả chung còn giảm, thị trường đã xuất hiện những tín hiệu tích cực từ cuối tháng 10 khi nhu cầu nhập khẩu tại một số quốc gia tăng trở lại. Philippines tiếp tục là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm 40,2% kim ngạch. Trung Quốc đứng thứ hai với 17,5%, tiếp đến là Ghana với 13,7% so với cùng kỳ.

Tính đến cuối tháng 10-2026, cả nước thu hoạch khoảng 5,8 triệu ha lúa, sản lượng gần 37 triệu tấn, bằng 98% cùng kỳ năm trước. Diện tích gieo cấy vụ Thu Đông đạt 696.200 ha, giảm 9,1%, làm gia tăng lo ngại về nguồn hàng trong những tháng cuối năm.

Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bước sang năm 2027, nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long cùng diễn biến El Niño có thể tiếp tục ảnh hưởng đến sản xuất. Trong khi đó, nhu cầu nhập khẩu của Philippines được dự báo đạt 5,6 triệu tấn trong năm 2027.

Theo các chuyên gia, nếu El Niño tác động mạnh đến sản xuất lương thực, giá gạo thế giới có thể tiến gần mức đỉnh năm 2023 trong nửa đầu năm 2027. Tuy nhiên, kịch bản này còn phụ thuộc vào chính sách xuất khẩu gạo của Ấn Độ và tình hình sản xuất tại các quốc gia cung ứng lớn.

Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) nhận định, với doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam, giá tăng mang lại cơ hội cải thiện doanh thu nhưng cũng đặt ra áp lực về vốn, chi phí thu mua và khả năng dự trữ.

Do đó, doanh nghiệp cần chủ động nguồn hàng, theo sát diễn biến giá và lựa chọn thời điểm ký hợp đồng phù hợp, tránh tình trạng bán giá thấp khi chi phí đầu vào tăng nhanh. Trong bối cảnh thị trường khởi sắc, năng lực tài chính, hệ thống kho chứa và khả năng điều tiết nguồn cung sẽ là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp tận dụng cơ hội xuất khẩu cuối năm.

Phát triển ba chuỗi sản phẩm, nâng cao giá trị xuất khẩu

Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) Lê Thanh Tùng cho rằng, ngành lúa gạo Việt Nam không thiếu kinh nghiệm và năng lực xuất khẩu. Vấn đề là cần một kiến trúc thống nhất, kết nối nông dân, doanh nghiệp, khoa học và thị trường thành hệ sinh thái có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

Công ty Cổ phần Kinh doanh Chế biến Nông sản Bảo Minh (Hà Nội) có nhiều sản phẩm gạo đặc sản, gạo hữu cơ đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Ảnh: Bảo Minh

Vì vậy, ngành lúa gạo cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang kiến tạo giá trị. Thành công không nên chỉ đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà cần được đánh giá qua thu nhập của nông dân trên mỗi ha, giá trị doanh nghiệp giữ lại, tỷ lệ sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam, mức phát thải và khả năng truy xuất nguồn gốc.

“Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo từng phân khúc thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Việt Nam cần phát triển ba chuỗi sản phẩm gồm gạo phổ thông phục vụ thị trường lớn; gạo thơm, gạo đặc sản; gạo dinh dưỡng và gạo phát thải thấp. Mỗi chuỗi cần có giống lúa, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì và thị trường mục tiêu riêng”, ông Lê Thanh Tùng cho hay.

Giới chuyên gia nhận định, để tiếp cận các phân khúc chất lượng cao, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về giống, vùng trồng, quy trình canh tác, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ổn định. Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo nền tảng cho hướng sản xuất này.

Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam(VFA) Đỗ Hà Nam kiến nghị, Bộ Công Thương tiếp tục đàm phán các nghị định thư về gạo với các thị trường nhập khẩu, thúc đẩy đàm phán kỹ thuật theo hướng gắn với chuỗi giá trị và đáp ứng yêu cầu của các thị trường tiềm năng, giá trị cao. Hiệp hội cũng đề xuất thúc đẩy các hợp đồng cấp Chính phủ với những thị trường nhập khẩu trọng điểm nhằm tạo đầu ra ổn định cho doanh nghiệp.

Một giải pháp khác là xây dựng thương hiệu gạo quốc gia, trước mắt nghiên cứu mô hình thí điểm phát triển thương hiệu gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các giống ST24, ST25; đồng thời xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang EU và Nhật Bản theo mô hình hợp tác xã liên kết với doanh nghiệp, có sự quản lý, giám sát của Nhà nước.