Xuất khẩu gạo gặp khó, cần 'lực đẩy' mới từ chính sách và thị trường

Trong bối cảnh thị trường thế giới bước vào chu kỳ điều chỉnh, việc Bộ Công Thương kịp thời ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT và tổ chức hội nghị thúc đẩy xuất khẩu được kỳ vọng tạo “lực đẩy” mới, giúp ngành gạo thích ứng và nâng cao giá trị.

Thị trường điều chỉnh, xuất khẩu gạo chịu áp lực lớn

Bức tranh xuất khẩu gạo 2 tháng đầu năm 2026 cho thấy nhiều tín hiệu đáng chú ý. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 2 tháng đầu năm Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,27 triệu tấn gạo, tăng 3,5% so với cùng kỳ năm 2025.

Tuy nhiên, kim ngạch chỉ đạt khoảng 594 triệu USD, giảm 11,9%. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự sụt giảm mạnh của giá xuất khẩu. Giá gạo bình quân chỉ còn khoảng 460-465 USD/tấn, thấp hơn khoảng 15% so với cùng kỳ năm trước. Trên thị trường, gạo 5% tấm của Việt Nam hiện dao động quanh mức 360-370 USD/tấn, giảm sâu so với đỉnh năm 2025.

Diễn biến này phản ánh xu hướng điều chỉnh của thị trường gạo thế giới sau giai đoạn tăng nóng. Khi nguồn cung từ các quốc gia xuất khẩu lớn như Ấn Độ, Thái Lan, Pakistan dần phục hồi, thị trường chuyển từ trạng thái thiếu hụt sang thận trọng, kéo mặt bằng giá đi xuống.

Ở chiều cầu, nhiều thị trường nhập khẩu lớn như Philippines, Indonesia hay các nước châu Phi không còn mua mạnh như trước mà chuyển sang chiến lược “mua chậm, chờ giá”. Điều này khiến tiến độ ký kết hợp đồng bị kéo dài, thậm chí trì hoãn.

Việt Nam tập trung xuất khẩu nhiều loại gạo chất lượng cao. Ảnh: Đỗ Phong

Về cơ cấu thị trường, Philippines tiếp tục là khách hàng lớn nhất, chiếm gần 48% tổng lượng xuất khẩu, tương đương khoảng 620.000 tấn. Trong khi đó, nhiều thị trường truyền thống giảm mạnh, như: Ghana giảm khoảng 31%; Bờ Biển Ngà giảm hơn 90%. Đáng chú ý, Indonesia gần như chững lại khi đẩy mạnh chính sách tự chủ lương thực.

Trong nước, nguồn cung gia tăng nhanh khi khu vực Đồng bằng sông Cửu Long bước vào cao điểm thu hoạch vụ đông xuân, tạo áp lực dư cung trong ngắn hạn và kéo giá lúa xuống.

Nhận định về diễn biến này, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam Nguyễn Ngọc Nam cho rằng: “Thị trường gạo năm 2026 sẽ khó khăn hơn do nguồn cung thế giới tăng trở lại. Doanh nghiệp cần chủ động điều chỉnh kế hoạch kinh doanh, tránh phụ thuộc vào các hợp đồng ngắn hạn và biến động giá”.

Mở hướng đi dài hạn cho ngành gạo

Trước những biến động của thị trường, ngày 19-3-2026, Bộ Công Thương đã ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT, đưa ra loạt giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy xuất khẩu gạo gắn với ổn định thị trường trong nước và bảo đảm an ninh lương thực.

Theo lãnh đạo Bộ Công Thương, việc ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT không chỉ nhằm tháo gỡ khó khăn trước mắt, mà còn định hướng lại chiến lược xuất khẩu gạo theo hướng bền vững hơn. Đại diện Bộ Công Thương nhấn mạnh: “Xuất khẩu gạo cần chuyển từ mục tiêu sản lượng sang chất lượng và giá trị, đồng thời bảo đảm cân đối với nhu cầu tiêu dùng trong nước và an ninh lương thực quốc gia”.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận toàn diện, huy động sự tham gia của các cơ quan quản lý, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp. Trong đó, Bộ Công Thương yêu cầu đẩy mạnh tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là mở rộng thị trường sang các khu vực có giá trị cao như EU và Vương quốc Anh, nhằm cải thiện biên lợi nhuận.

Song song đó, hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài được giao nhiệm vụ theo dõi sát diễn biến thị trường, cung cấp thông tin và cảnh báo kịp thời cho doanh nghiệp. Công tác xúc tiến thương mại cũng được đổi mới theo hướng kết hợp trực tiếp và trực tuyến, tận dụng nền tảng số để mở rộng thị trường.

Xuất khẩu gạo cần chuyển từ mục tiêu sản lượng sang chất lượng và giá trị. Ảnh: M Đỗ

Ở góc độ chuyên gia, TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương nhận định: “Ngành gạo Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ. Nếu chỉ dựa vào lợi thế sản lượng, chúng ta sẽ khó cạnh tranh khi thị trường dư cung. Điều quan trọng là nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”.

Ở trong nước, công tác điều hành được siết chặt nhằm bảo đảm cân đối cung - cầu, kiểm soát giá cả và hạn chế các hành vi gian lận thương mại. Các địa phương được yêu cầu phối hợp với ngành Nông nghiệp điều chỉnh sản xuất theo nhu cầu thị trường, phát triển giống lúa chất lượng cao.

Đáng chú ý, ngày 24-3-2026, Bộ Công Thương phối hợp với UBND thành phố Cần Thơ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026. Hội nghị quy tụ các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp nhằm trao đổi thông tin, đề xuất giải pháp tháo gỡ khó khăn và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong khuôn khổ hội nghị, Bộ Công Thương cũng công bố hệ thống phần mềm báo cáo theo Thông tư số 30/2018/TT-BCT (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 35/2025/TT-BCT), góp phần minh bạch hóa thông tin và nâng cao hiệu quả quản lý.

Có thể thấy, các giải pháp hiện nay không chỉ nhằm ứng phó với khó khăn trước mắt, mà còn hướng tới mục tiêu dài hạn: Nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc chuyển từ tư duy “chạy theo sản lượng” sang “nâng cao chất lượng và giá trị” được xem là hướng đi tất yếu để gạo Việt Nam giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.

Đỗ Minh