Xuất khẩu nam châm đất hiếm Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh

Một mỏ đất hiếm của Trung Quốc - Ảnh: China Daily.

Vấn đề cung ứng loại vật liệu thiết yếu cho lĩnh vực sản xuất cao cấp này được dự báo sẽ là một chủ đề quan trọng trong cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington trong tuần này.

Theo dữ liệu chính thức từ hải quan Trung Quốc công bố hôm 20/9, lượng nam châm đất hiếm xuất khẩu sang Mỹ đã giảm xuống còn 512 tấn trong tháng 8, thấp hơn 13% so với cùng kỳ năm ngoái và giảm 20% so với tháng 7.

Đất hiếm nằm trong số hàng chục loại khoáng sản thiết yếu do Trung Quốc kiểm soát và đóng vai trò không thể thiếu trong việc sản xuất vật liệu tiên tiến cũng như phần cứng công nghệ cao.

Trung Quốc là nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới, và Bắc Kinh đã sử dụng quyền tiếp cận đất hiếm cùng các sản phẩm nam châm từ loại vật liệu này làm đòn bẩy quan trọng trong các cuộc đàm phán sau khi ông Trump mạnh tay áp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc vào năm ngoái.

Phía Mỹ cho rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ cam kết duy trì ổn định nguồn cung đất hiếm - một nội dung then chốt trong thỏa thuận đình chiến thương mại kéo dài 1 năm mà ông Trump và ông Tập đã đạt được tại Busan, Hàn Quốc vào tháng 11 năm ngoái.

Mặc dù khối lượng xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc sang Mỹ nhìn chung đã phục hồi từ mức thấp kỷ lục 46,4 tấn ghi nhận vào tháng 5/2025 - thời điểm ngay sau khi ông Trump áp thuế quan đối ứng - giá đất hiếm vẫn đang ở mức cao. Đồng thời, các tổ chức hiệp hội ngành của Mỹ lo ngại rằng Bắc Kinh có thể một lần nữa thắt chặt nguồn cung đất hiếm, đe dọa hoạt động sản xuất của nhiều loại sản phẩm, từ ô tô cho đến máy bay chiến đấu.

Để chuẩn bị cho cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung, Bộ trưởng Bộ Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã có cuộc gặp tại New York vào ngày 20/9. Sau cuộc gặp, ông Bessent nói với tờ báo Financial Times rằng hai bên đã nhất trí thiết lập cơ chế đối thoại về trí tuệ nhân tạo (AI) và thảo luận về việc gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại.

Trong một báo cáo nghiên cứu hồi đầu tháng 9, các chuyên gia phân tích từ công ty nghiên cứu Capital Economics chỉ ra rằng khối lượng xuất khẩu kim loại đất hiếm từ Trung Quốc sang Mỹ đang sụt giảm với tốc độ nhanh nhất kể từ khi đại dịch Covid-19 bắt đầu. "Bắc Kinh dường như sẵn sàng thử thách giới hạn của thỏa thuận đình chiến. Họ đang trì hoãn và chọn lọc kỹ lưỡng việc cấp phép xuất khẩu một cách có chủ đích", các chuyên gia thực hiện báo cáo nhận định.

Trong năm qua, Mỹ và các nước châu Âu đã đẩy mạnh kế hoạch cũng như hoạt động đầu tư nhằm phát triển chuỗi cung ứng đất hiếm để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ nữa, mới có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể.

Năm nay, Trung Quốc cũng hạn chế cung cấp đất hiếm đến hàng chục công ty Nhật Bản sau khi bà Sanae Takaichi khi còn là ứng viên cho cương vị thủ tướng đưa ra bình luận gây tranh cãi về vấn đề Đài Loan. Động thái này của Trung Quốc cho thấy sự mở rộng phạm vi các biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm đã được áp dụng trước đó.

Dữ liệu hải quan cho thấy trong tháng 8, khối lượng xuất khẩu nam châm đất hiếm của Trung Quốc sang Nhật Bản và Đức cũng giảm lần lượt 17% và 22% so với cùng kỳ năm ngoái.

Các chuyên gia của Capital Economics nhận định dù Bắc Kinh chưa áp dụng biện pháp "siết chặt" nguồn cung đất hiếm đối với châu Âu tương tự như đối với Trung Quốc, sự phụ thuộc của châu Âu vào đất hiếm Trung Quốc vẫn đặt khối này vào "tình thế khó khăn" trong bối cảnh căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU).

Một báo cáo hồi tháng 6 của Viện Các quân chủng Thống nhất Hoàng gia (RUSI) - một tổ chức tư vấn an ninh quốc gia của Anh - đã chỉ ra rằng Bắc Kinh cũng bắt đầu sử dụng hệ thống cấp phép kiểm soát xuất khẩu để thu thập dữ liệu và thông tin tình báo.

RUSI nhận định: "Việc này mang lại lợi thế tình báo cho Bắc Kinh: trong khi các công ty phương Tây không nắm bắt được toàn diện chuỗi cung ứng của chính mình, thì Trung Quốc lại có được cái nhìn sâu sắc chưa từng có về sự phụ thuộc của phương Tây thông qua dữ liệu từ các hồ sơ xin cấp phép”.