Xuất khẩu rau quả nỗ lực thay đổi về chất

Theo số liệu từ Cục Hải quan Việt Nam, riêng tháng 1/2026, xuất khẩu rau quả đạt hơn 644 triệu USD, tăng gần 73% so với cùng kỳ năm trước. Đà tăng này được duy trì trong tháng 2, đưa tổng kim ngạch hai tháng đầu năm vượt ngưỡng 1 tỷ USD và tiếp tục đạt mức tăng trưởng hiếm thấy trong nhiều năm trở lại đây.

Chỉ riêng tháng 1/2026, xuất khẩu rau quả đạt hơn 644 triệu USD, tăng gần 73% so với cùng kỳ năm trước

Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số, có thể bỏ lỡ điều quan trọng hơn đó là cấu trúc tăng trưởng của ngành đang thay đổi. Từ chỗ phụ thuộc lớn vào xuất khẩu quả tươi sang thị trường dễ tính, nhiều doanh nghiệp đã chủ động đầu tư chế biến sâu, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và nâng tiêu chuẩn chất lượng để chinh phục các thị trường khó tính.

Chuyển dịch từ lượng sang chất

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, tăng trưởng xuất khẩu rau quả năm nay không còn mang tính “thời điểm” như một vài năm trước, khi một mặt hàng bùng nổ nhờ mở cửa thị trường. Điểm khác biệt là doanh nghiệp đã chủ động nâng cấp chuỗi giá trị. Hàng chế biến sâu đang đóng góp tỷ trọng ngày càng lớn, giúp biên lợi nhuận cao hơn và thị trường ổn định hơn.

Nhiều doanh nghiệp đã chủ động đầu tư chế biến sâu, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và nâng tiêu chuẩn chất lượng

Nếu như trước đây, phần lớn trái cây xuất khẩu dưới dạng tươi, dễ bị ảnh hưởng bởi mùa vụ và ùn tắc cửa khẩu, thì nay các sản phẩm đông lạnh, sấy lạnh, nước ép cô đặc… đã giúp kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng thị trường và giảm rủi ro.

Sầu riêng tiếp tục là mặt hàng chủ lực, với kim ngạch tháng 1 đạt trên 117 triệu USD. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ là giá trị tăng mạnh, mà là sự thay đổi trong cách doanh nghiệp tiếp cận thị trường. Bên cạnh quả tươi, sầu riêng đông lạnh, tách múi, nghiền… đang được đẩy mạnh sang các thị trường yêu cầu cao như Nhật Bản và Hoa Kỳ.

Ông Nguyễn Văn Thứ, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thực phẩm GC Food chia sẻ, để đưa được sản phẩm vào được các thị trường khó tính, doanh nghiệp phải mất gần hai năm hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế, từ GlobalG.A.P đến HACCP. Chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, từ nhà máy cấp đông đến hệ thống truy xuất nguồn gốc. Nhưng khi đã vượt qua rào cản kỹ thuật, chúng tôi ký được hợp đồng dài hạn, giá bán ổn định hơn và không còn phụ thuộc hoàn toàn vào một thị trường. Trước đây, khi chủ yếu xuất khẩu tươi, doanh nghiệp thường chịu áp lực ép giá vào mùa cao điểm. Nay với sản phẩm chế biến sâu, vòng đời sản phẩm dài hơn, doanh nghiệp có thể chủ động phân phối theo kế hoạch, giảm tình trạng "được mùa rớt giá".

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều doanh nghiệp cũng đẩy mạnh đầu tư dây chuyền đông lạnh IQF, sấy thăng hoa và đóng gói hiện đại. Đại diện một số doanh nghiệp cho biết, sản phẩm trái cây sấy và đông lạnh đang có biên lợi nhuận cao hơn 20 - 30% so với hàng tươi, đồng thời đáp ứng tốt yêu cầu của khối Liên minh châu Âu - nơi tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất và tính bền vững ngày càng khắt khe.

Thị trường khó tính chính là động lực nâng chuẩn

Trung Quốc vẫn là thị trường lớn nhất của rau quả Việt Nam trong 2 tháng đầu năm nay, song chính thị trường này cũng đang siết chặt quy định về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc. Điều đó buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi tư duy, không thể dựa vào lợi thế địa lý mà phải cạnh tranh bằng chất lượng và sự chuyên nghiệp.

Sản phẩm sầu riêng rất được thị trường Trung Quốc ưa chuộng

Các chuyên gia cho rằng, xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang chuyển dịch sang các sản phẩm “xanh”, an toàn và có chứng nhận bền vững. Điều này mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam, nhưng chỉ với điều kiện ngành sản xuất phải được tổ chức lại theo chuỗi, liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nông dân.

Ông Đặng Phúc Nguyên nhận định: Mục tiêu đạt 9,5 - 10 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu rau quả trong năm 2026 là khả thi nếu đà nâng cấp chất lượng được duy trì. Chúng ta không thể chỉ dựa vào mở cửa thị trường mới, mà phải giữ được thị trường bằng chất lượng ổn định và thương hiệu.

Đằng sau con số tăng trưởng xuất khẩu rau quả ấn tượng là những yêu cầu không hề nhỏ: vùng nguyên liệu phải đạt chuẩn, quy trình sản xuất phải minh bạch, và đặc biệt là phải ứng dụng công nghệ số trong quản lý truy xuất nguồn gốc.

Nhiều doanh nghiệp kiến nghị cần tiếp tục hỗ trợ về tín dụng ưu đãi để đầu tư chế biến sâu, cũng như tăng cường đàm phán mở cửa thị trường cho sản phẩm đã qua chế biến.

Bởi khi chất lượng trở thành “giấy thông hành” và chế biến sâu là chìa khóa nâng tầm giá trị, xuất khẩu rau quả Việt Nam đang cho thấy một diện mạo mới chủ động hơn, chuyên nghiệp hơn và bền vững hơn trên bản đồ thương mại nông sản toàn cầu.

Đức Hiền