Xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc: Lợi thế và thách thức mới

Vì sao tôm hùm bứt phá?

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), tiêu dùng thủy sản tại Trung Quốc đang phân hóa rõ rệt. Nhóm khách hàng “tiết kiệm” tăng mua sản phẩm giá rẻ, trong khi nhóm cao cấp vẫn giữ sức mua tốt, kéo nhu cầu lên ở các sản phẩm có giá trị cao như tôm cỡ lớn, tôm sống như tôm hùm và nhóm chế biến/tiện lợi. Sự mở rộng của bán lẻ hiện đại, thương mại điện tử và chuỗi nhà hàng cũng góp phần “đẩy” người tiêu dùng ra khỏi phân khúc tôm đông lạnh giá thấp và tạo thêm dư địa cho các mặt hàng cao cấp, trong đó có tôm hùm.

Việt Nam lần đầu vươn lên dẫn đầu nguồn cung tôm hùm cho Trung Quốc. Ảnh: VC

Các chuyên gia cho rằng, bức tranh này quan trọng với các nguồn cung tôm hùm vì đây là mặt hàng phụ thuộc theo thu nhập và thường bứt tốc khi nhu cầu “ăn ngon, trải nghiệm, đãi tiệc” phục hồi. Đồng thời, sự phân hóa tiêu dùng khiến phân khúc trung cấp chịu áp lực, còn nhóm cao cấp và sản phẩm “tiện lợi” vẫn có nhịp tăng trưởng ổn định - đúng vào nhóm thế mạnh của Việt Nam về chất lượng, tính linh hoạt và chế biến.

Dẫn số liệu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc, VASEP cho biết năm 2025 nước này nhập khẩu 69.774 tấn tôm hùm, tăng đáng kể so với mức 60.834 tấn của năm 2024. Trong khi đó, năm 2024, Canada là nhà cung cấp lớn nhất với 26.920 tấn, chiếm khoảng 44% tổng lượng nhập khẩu. Việt Nam khi đó đứng thứ hai với 10.865 tấn, tương đương khoảng 18%. Sang năm 2025, cục diện đã đảo chiều. Việt Nam vươn lên dẫn đầu với 24.067 tấn, chiếm khoảng 34,5% thị phần. Canada giảm mạnh xuống còn 15.355 tấn (khoảng 22%). Hoa Kỳ đạt 9.931 tấn (14,2%), trong khi Australia tăng lên 6.950 tấn (xấp xỉ 10%), cho thấy Trung Quốc đang đa dạng hóa nguồn cung rõ rệt.

Một trong những yếu tố tác động mạnh đến sự thay đổi này là chính sách thuế. Từ ngày 20/3/2025, Trung Quốc áp mức thuế bổ sung 25% đối với nhiều mặt hàng thủy sản Canada, bao gồm tôm hùm. Trong bối cảnh đây là sản phẩm giá trị cao nhưng vẫn nhạy cảm với giá, mức thuế này khiến hàng Canada kém cạnh tranh hơn, buộc các nhà nhập khẩu tìm nguồn thay thế. Đúng vào thời điểm đó, Việt Nam nổi lên với lợi thế khoảng cách địa lý gần, thời gian giao hàng nhanh, linh hoạt về lô hàng và đặc biệt phù hợp với sản phẩm sống/tươi - yếu tố then chốt của thị trường tôm hùm. Đến đầu 2026, thỏa thuận giữa Trung Quốc và Canada giúp gỡ mức thuế 25% với tôm hùm và cua Canada từ 1/3/2026. Cuộc cạnh tranh giữa các nguồn cung tôm hùm cho Trung Quốc sẽ bước sang một “vòng mới” trong năm 2026.

Logistics và kiểm soát chất lượng là chìa khóa giữ đà tăng trưởng

Theo số liệu của Hải quan Việt Nam, năm 2025 là năm bứt phá của tôm hùm Việt Nam, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc và Hồng Kông. Tổng giá trị tôm Việt Nam xuất khẩu sang hai thị trường này đạt 1,3 tỷ USD, tăng 55% so với năm 2024. Riêng tôm hùm xanh đạt 840 triệu USD, tăng 131% và trở thành “đầu kéo” chính của tăng trưởng. Bước sang tháng 1/2026, xuất khẩu tôm hùm xanh sang Trung Quốc và Hồng Kông đạt hơn 100 triệu USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy đà tiêu thụ vẫn tích cực ngay từ đầu năm.

Từ ngày 1/3/2026, mức thuế 25% đối với tôm hùm và cua Canada được Trung Quốc gỡ bỏ theo thỏa thuận giữa hai nước. Điều này dự báo sẽ mở ra một vòng cạnh tranh mới tại thị trường Trung Quốc. Canada có động lực mạnh để giành lại thị phần, đặc biệt trong các kênh nhà hàng cao cấp và quà biếu. Australia cũng đang củng cố sự hiện diện sau khi thương mại được khôi phục. Trong khi đó, tiêu dùng Trung Quốc tiếp tục phân hóa: phân khúc cao cấp vẫn có sức mua, nhưng người tiêu dùng ngày càng tính toán hơn về giá trị.

VASEP cho hay dù xuất khẩu tăng mạnh, người nuôi tôm hùm trong nước vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Cùng với cạnh tranh gay gắt từ Australia, Canada, Hoa Kỳ và các nước Đông Nam Á như Philippines, Indonesia hay Malaysia, đã tạo áp lực rất lớn lên giá thu mua trong nước. Khi Trung Quốc dỡ lệnh cấm đối với tôm hùm Australia, thị phần của Việt Nam càng chịu sức ép lớn hơn. Cùng với yếu tố giá, thị trường Trung Quốc đang siết chặt các quy định về chất lượng và đăng ký cơ sở chế biến. Các quy định mới như Lệnh 280 được áp dụng nghiêm ngặt, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến xuất khẩu, nhất là với mặt hàng tươi sống.

Theo các chuyên gia của VASEP, để giữ đà tăng trưởng, doanh nghiệp Việt Nam cần bám sát xu hướng thị trường: ổn định chất lượng, chuẩn hóa quy cách, tối ưu logistics đối với hàng sống/tươi và tăng kết nối trực tiếp với hệ thống phân phối hiện đại. Năm 2025 cho thấy Trung Quốc sẵn sàng “mua mạnh” tôm hùm khi phân khúc cao cấp phục hồi. Tuy nhiên, năm 2026 sẽ là phép thử bản lĩnh. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt, nhà cung cấp nào giữ được chất lượng, tốc độ giao hàng và khả năng bám kênh phân phối sẽ là người giữ được thị phần.

Vũ Quang