Xung đột trung đông: Bất ổn hàng hải và vai trò đường sắt Á - Âu

Những diễn biến mới tại Trung Đông, đặc biệt là căng thẳng quanh eo biển Hormuz và tình trạng mất an ninh tại Biển Đỏ, đã khiến các doanh nghiệp vận tải, nhà hoạch định chính sách và giới đầu tư chú ý nhiều hơn tới các hành lang đường sắt xuyên Á - Âu. Trong bối cảnh đó, tuyến đường sắt Trung Quốc - châu Âu được đánh giá không chỉ là phương án thay thế tạm thời mà còn có thể trở thành một cấu phần chiến lược trong thương mại quốc tế.

Từ thử nghiệm nhỏ đến mạng lưới quy mô lớn

Trong khoảng hơn một thập niên qua, mạng lưới đường sắt Trung Quốc - châu Âu đã phát triển nhanh chóng. Từ những chuyến tàu thử nghiệm với tần suất thấp, hiện hệ thống này kết nối hơn 120 thành phố của Trung Quốc với 235 thành phố thuộc 26 quốc gia châu Âu.

Sự mở rộng này đến từ nhiều yếu tố: nhu cầu thương mại ngày càng lớn giữa hai thị trường, đầu tư mạnh vào hạ tầng logistics, cũng như mong muốn đa dạng hóa phương thức vận tải ngoài đường biển và hàng không.

Đường sắt có ưu thế riêng khi thời gian vận chuyển nhanh hơn đường biển, trong khi chi phí thấp hơn đáng kể so với đường hàng không. Vì vậy, đối với các mặt hàng có giá trị trung bình đến cao, cần giao nhanh nhưng vẫn phải kiểm soát chi phí, vận tải đường sắt trở thành lựa chọn phù hợp.

Trong giai đoạn đại dịch Covid-19, vai trò của tuyến đường này càng được khẳng định. Khi nhiều cảng biển rơi vào tình trạng ùn tắc, thiếu container và năng lực hàng không suy giảm mạnh, các đoàn tàu chở hàng giữa Trung Quốc và châu Âu vẫn duy trì hoạt động tương đối ổn định. Thiết bị y tế, vật tư phòng dịch và nhiều loại hàng hóa thiết yếu đã được vận chuyển bằng đường sắt trong thời điểm chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn.

Một đoàn tàu chở hàng Trung Quốc - châu Âu khởi hành từ Tongjiang, tỉnh Hắc Long Giang. Nguồn: Tân Hoa Xã

Theo nhiều số liệu công bố trước đây, giai đoạn 2020 - 2023, số chuyến tàu hàng Trung Quốc - châu Âu tăng mạnh, vượt mốc 17.000 chuyến mỗi năm. Điều này cho thấy nhu cầu thực tế của thị trường đối với loại hình vận tải này ngày càng rõ nét.

Trung Á và Caucasus hưởng lợi

Một thay đổi quan trọng trong những năm gần đây là sự nổi lên của tuyến xuyên Caspi, thường được gọi là “Hành lang Trung tâm” (Middle Corridor). Tuyến này đi từ Trung Quốc qua Kazakhstan, vượt biển Caspi sang Azerbaijan, tiếp tục qua Georgia, Thổ Nhĩ Kỳ rồi vào châu Âu. Các nước dọc tuyến đã tăng tốc đầu tư vào cảng biển, ga trung chuyển, kho bãi và năng lực kết nối đường sắt.

Sự phát triển của Hành lang Trung tâm mang lại cơ hội mới cho các quốc gia Trung Á và khu vực Caucasus. Kazakhstan, Azerbaijan và Georgia - vốn thường bị xem là khu vực ngoại vi trong thương mại toàn cầu - đang trở thành các mắt xích quan trọng của logistics Á - Âu.

Với các nước này, lợi ích không chỉ là phí trung chuyển hàng hóa mà còn là đầu tư hạ tầng, tạo việc làm, mở rộng dịch vụ logistics và nâng cao vị thế địa kinh tế.

Châu Âu tìm cách giảm rủi ro chuỗi cung ứng

Về phía châu Âu, tuyến đường sắt Trung Quốc - châu Âu được nhìn nhận như một công cụ “de-risking” - giảm thiểu rủi ro phụ thuộc quá mức vào một tuyến cung ứng duy nhất.

Nhiều doanh nghiệp châu Âu vẫn cần tiếp cận thị trường Trung Quốc hoặc nguồn hàng từ châu Á, nhưng đồng thời muốn tránh phụ thuộc hoàn toàn vào vận tải biển - vốn dễ bị tác động bởi khủng hoảng địa chính trị, chi phí nhiên liệu và tắc nghẽn cảng.

Đức là ví dụ đáng chú ý. Thành phố Duisburg, từng là trung tâm công nghiệp thép, nay trở thành đầu mối đường sắt lớn tiếp nhận hàng hóa từ Trung Quốc vào châu Âu. Các trung tâm logistics tại Ba Lan, Hungary, Romania và một số nước Đông Âu cũng đang hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển luồng hàng.

Tuy nhiên, châu Âu vẫn giữ thái độ thận trọng. Nhiều chính phủ và doanh nghiệp muốn tận dụng lợi ích kinh tế từ mạng lưới đường sắt, song đồng thời quan tâm đến tính minh bạch đầu tư, tiêu chuẩn môi trường, khả năng cạnh tranh công bằng và nguy cơ lệ thuộc chiến lược vào Trung Quốc.

Lợi ích chiến lược với Bắc Kinh

Đối với Trung Quốc, mạng lưới đường sắt Á - Âu có ý nghĩa vượt ra ngoài thương mại thuần túy. Đây là một phần quan trọng trong chiến lược kết nối lục địa và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng dài hạn.

Trong nhiều năm, các chuyên gia Trung Quốc luôn nhấn mạnh rủi ro từ những “điểm nghẽn” hàng hải như eo biển Malacca hay Hormuz - nơi lưu thông phần lớn hàng hóa và năng lượng nhập khẩu của nước này. Nếu các tuyến biển bị gián đoạn bởi xung đột hoặc cạnh tranh chiến lược, kinh tế Trung Quốc có thể chịu tác động lớn.

Vì vậy, phát triển các hành lang trên bộ sang Trung Á, Nga và châu Âu giúp Bắc Kinh có thêm lựa chọn, giảm phụ thuộc vào đường biển. Đồng thời, thông qua đầu tư hạ tầng, tín dụng và thương mại, Trung Quốc cũng tăng cường quan hệ kinh tế với các quốc gia dọc tuyến.

Những giới hạn hiện hữu

Dù triển vọng được chú ý, vận tải đường sắt Trung Quốc - châu Âu vẫn còn nhiều hạn chế. Trước hết, tổng khối lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường sắt vẫn chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ so với đường biển - vốn có chi phí thấp hơn nhiều và năng lực chuyên chở lớn hơn.

Nói cách khác, đường sắt khó có thể thay thế vận tải biển trong ngắn hạn, đặc biệt đối với hàng rời, nguyên liệu thô hoặc các lô hàng khối lượng lớn.

Bên cạnh đó, các vấn đề kỹ thuật và hành chính vẫn tồn tại: khác biệt khổ ray giữa nhiều quốc gia, thủ tục hải quan chưa đồng nhất, thời gian chờ tại biên giới, chi phí trung chuyển qua biển Caspi, cùng năng lực hạ tầng chưa đồng đều.

Ngoài ra, yếu tố cạnh tranh công nghệ và công nghiệp cũng ngày càng rõ rệt. Một số doanh nghiệp châu Âu lo ngại sức ép từ các tập đoàn sản xuất toa xe, đầu máy và thiết bị đường sắt của Trung Quốc khi hiện diện tại thị trường châu Âu ngày càng tăng.

Vai trò trong giai đoạn bất ổn mới

Tình hình an ninh hàng hải thời gian qua đã cho thấy thương mại toàn cầu dễ bị tổn thương ra sao trước xung đột khu vực. Từ các cuộc tấn công vào tàu hàng ở Biển Đỏ đến căng thẳng tại eo Hormuz, chi phí bảo hiểm và vận tải có thể tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn.

Trong bối cảnh đó, các hành lang đường sắt xuyên lục địa trở thành lựa chọn giúp doanh nghiệp phân tán rủi ro. Thay vì phụ thuộc vào một tuyến duy nhất, các tập đoàn có thể kết hợp đường biển, đường sắt và hàng không để tăng tính linh hoạt.

Giới quan sát cho rằng đây sẽ là xu hướng kéo dài trong nhiều năm tới: không tuyến nào thay thế hoàn toàn tuyến nào, nhưng hệ thống logistics toàn cầu sẽ đa trung tâm hơn, với nhiều hành lang song song cùng tồn tại.

Bức tranh nhiều triển vọng

Tuyến đường sắt Trung Quốc - châu Âu có thể chưa đủ năng lực để thay thế vai trò áp đảo của vận tải biển, song tầm quan trọng chiến lược của nó đang gia tăng rõ rệt.

Với châu Âu, đây là công cụ bổ sung nhằm nâng cao khả năng chống chịu chuỗi cung ứng. Với Trung Quốc, đó là bước đi nhằm củng cố kết nối lục địa và giảm rủi ro từ các điểm nghẽn trên biển. Với các nước Trung Á và Caucasus, đây là cơ hội chuyển mình thành trung tâm trung chuyển mới.

Khi môi trường địa chính trị toàn cầu còn nhiều bất định, những tuyến đường sắt xuyên Á - Âu nhiều khả năng sẽ tiếp tục được đầu tư và sử dụng mạnh hơn. Trong bức tranh thương mại mới, đường ray thép đang trở thành nhân tố quan trọng bên cạnh những tuyến hàng hải truyền thống.