1.800 tỷ đồng và bài toán dân số

Câu hỏi được đặt ra là: Liệu những đồng tiền thưởng trực tiếp và hỗ trợ YT này có đủ sức vực dậy tỉ suất sinh đang tụt dốc không phanh, hay chỉ là liều thuốc giảm đau nhất thời cho căn bệnh trầm kha của xã hội (XH) hiện đại?

Cuộc cách mạng trong tư duy quản lý dân số: Từ "hạn chế" sang "khuyến khích"

Trước hết, phải thừa nhận đề xuất này thể hiện sự "thức tỉnh" kịp thời và tư duy đột phá của cơ quan quản lý. Lần đầu tiên, Nhà nước chuyển từ khẩu hiệu vận động tinh thần sang can thiệp kinh tế trực tiếp vào hành vi sinh sản. Mức thưởng tối thiểu 2 triệu đồng cho mỗi trường hợp thuộc 3 nhóm đối tượng ưu tiên, với cơ chế cộng dồn lên tới 4 triệu đồng cho phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người sống ở vùng mức sinh thấp, cùng phân cấp cho Hội đồng Nhân dân (HĐND) cấp tỉnh ban hành mức cao hơn, cho thấy cách tiếp cận có phân khúc rõ ràng. Ba nhóm thụ hưởng chính sách được lựa chọn có chủ đích: nhóm dân tộc thiểu số rất ít người nhằm bảo tồn nòi giống; nhóm phụ nữ ở địa phương có mức sinh dưới ngưỡng thay thế (dưới 2,1 con/phụ nữ) chủ yếu là các đô thị lớn và Đồng bằng Sông Cửu Long; và nhóm sinh đủ 2 con trước 35 tuổi khuyến khích sinh sớm, bảo đảm chất lượng dân số. Cách phân loại này cho thấy Bộ YT không "rải" ngân sách mà tập trung vào các "điểm nghẽn" nhân khẩu học.

Chăm sóc trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Từ Dũ

Việc chi thêm 2.000 tỷ đồng cho tầm soát bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh cũng là 1 mũi tên trúng nhiều đích. Khoản hỗ trợ 900 nghìn đồng cho sàng lọc thai nhi và 600 nghìn đồng cho sàng lọc sơ sinh không chỉ giảm gánh nặng tài chính trực tiếp cho thai phụ, mà còn gián tiếp trấn an tâm lý "ngại sinh con dị tật", vốn là nỗi sợ lớn của các cặp vợ chồng trẻ, đặc biệt khi độ tuổi kết hôn và sinh con ngày càng muộn. Đây là khoản đầu tư dài hạn cho chất lượng giống nòi, giúp giảm thiểu chi phí YT và xã hội trong tương lai cho những đứa trẻ không may mắc bệnh lý bẩm sinh.

Các giải pháp mang tính hệ thống, thực chất

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở sự ủng hộ, chúng ta sẽ đánh mất cái nhìn phản biện cần thiết. Con số 1.800 tỷ đồng mỗi năm nghe thì lớn nhưng khi chia ra thực tế lại đặt dấu hỏi về tính hiệu quả trong việc thay đổi quyết định sinh con. Ủy ban Nhân dân cấp xã là đơn vị trực tiếp phát tiền mặt hoặc chuyển khoản, với mức thưởng 2 triệu đồng/lần sinh. Trong cảnh chi phí nuôi con leo thang chóng mặt, đặc biệt tại các thành phố lớn - nơi có mức sinh thấp nhất, 2 triệu đồng chưa thấm vào đâu so với chi phí bỉm sữa, viện phí, giáo dục những năm đầu đời, chưa kể gánh nặng nhà ở, mất thu nhập của người mẹ.

Tại TPHCM, nơi mức sinh chỉ còn khoảng 1,3 con/phụ nữ, chi phí trung bình cho 1 ca sinh thường tại bệnh viện tư đã dao động từ 10 - 30 triệu đồng. Khoản thưởng 2 triệu đồng vì thế mang tính tượng trưng và khích lệ hơn là cú hích tài chính thực sự, giống như "muối bỏ bể" cho bài toán ngại sinh con đang bị chi phối bởi áp lực kinh tế vĩ mô.

Tiếp đến, cơ chế chi trả qua cấp xã cũng tiềm ẩn những rủi ro về thủ tục hành chính. Liệu các bà mẹ mới sinh, trong tình trạng sức khỏe cần hồi phục có phải đối mặt với những giấy tờ phức tạp, thời gian chờ đợi kéo dài để nhận được khoản tiền này hay không? Nếu quy trình không được tinh gọn triệt để, chi phí tuân thủ về thời gian và công sức có thể triệt tiêu hoàn toàn giá trị vật chất lẫn tinh thần của chính sách hỗ trợ.

Sâu xa hơn, vấn đề cốt lõi của suy giảm tỉ lệ sinh không nằm ở việc thiếu vài triệu đồng lúc lâm bồn. Đó là hệ quả của 1 tổ hợp các yếu tố văn hóa, kinh tế và XH đã thay đổi căn bản. Xu hướng độc thân, kết hôn muộn, ngại sinh con đang lan rộng trong giới trẻ, đặc biệt ở các đô thị. Chi phí sống cao ngất ngưởng, áp lực công việc cạnh tranh khốc liệt, khát vọng phát triển sự nghiệp cá nhân, cùng với sự thiếu hụt trầm trọng các thiết chế hỗ trợ XH (nhà trẻ công lập chất lượng cao, chế độ nghỉ thai sản linh hoạt cho cả cha và mẹ, môi trường làm việc thân thiện với trẻ nhỏ) mới chính là những rào cản thực sự.

Một phụ nữ trẻ tại Hà Nội hay TPHCM không từ bỏ kế hoạch sinh con thứ 2 chỉ vì thiếu 2 triệu đồng tiền thưởng, mà vì họ không thể tìm được người trông con tin cậy với mức lương phải chăng, không đủ thu nhập để mua 1 căn hộ đủ rộng cho gia đình 4 người, hay đơn giản là muốn tận hưởng cuộc sống tự do không gánh nặng bỉm sữa. Chính sách khuyến sinh bằng tiền mặt kiểu này, nếu không đi kèm hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, sẽ chỉ dễ dàng đạt hiệu quả với nhóm thu nhập thấp và ở nông thôn - nơi chi phí sống rẻ và mức sinh vốn dĩ đã cao hơn, trong khi "vô tình" làm trầm trọng thêm khoảng cách về chất lượng dân số giữa các vùng miền.

Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai

Bên cạnh đó, dự thảo còn cần làm rõ tính công bằng và nhất quán. Khoản thưởng cho "phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi" có vẻ như đang gián tiếp đặt ra chuẩn mực mới về độ tuổi sinh sản lý tưởng. Liệu điều này có dẫn đến những áp lực tâm lý không mong muốn cho một bộ phận phụ nữ chọn ổn định sự nghiệp trước khi lập gia đình? Chưa kể, việc trao quyền cho HĐND cấp tỉnh ban hành mức thưởng cao hơn, dù linh hoạt nhưng cũng có thể tạo ra sự "phân mảnh" chính sách. Những tỉnh giàu, ngân sách dồi dào như TPHCM, Đồng Nai hay Hà Nội có thể áp dụng mức thưởng rất cao, trong khi các tỉnh nghèo lại chỉ dừng ở mức sàn, dẫn đến hiệu ứng "hút chân không" các ca sinh nở, gây quá tải cho hạ tầng YT và giáo dục của một số địa phương trọng điểm.

Dẫu vậy, không thể phủ nhận những tín hiệu tích cực và giá trị khai phá của đề xuất này. Đây là lần đầu tiên vấn đề suy giảm mức sinh được nhìn nhận như "tình trạng khẩn cấp quốc gia", cần đến sự can thiệp mạnh mẽ của ngân sách. Việc gắn kết tiền thưởng với dịch vụ tầm soát bệnh bẩm sinh là hướng đi đúng đắn. Khoản đầu tư 2.000 tỷ đồng cho sàng lọc chính là đầu tư cho "vốn con người" chất lượng cao, giảm thiểu gánh nặng XH sau này - nước đi khôn ngoan trong kỷ nguyên đề cao chất lượng hơn số lượng. Chính sách này cũng tạo tiền lệ để các doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia vào hệ thống phúc lợi cho lao động nữ, ví dụ như các chế độ thưởng sinh con của công ty, xây dựng nhà trẻ nội bộ...

Dự thảo chính sách thưởng tiền và hỗ trợ tầm soát của Bộ YT là bước đi cần thiết về mặt biểu tượng và kỹ thuật, báo hiệu 1 cuộc cách mạng trong tư duy quản lý dân số từ "hạn chế" sang "khuyến khích". Tuy nhiên, để 1.800 tỷ đồng thực sự cứu vãn đà suy giảm tỉ lệ sinh, cần được đặt trong tổng thể các giải pháp mang tính hệ thống và thực chất. Hơn cả những đồng tiền mặt lúc sinh nở, điều các gia đình trẻ Việt Nam cần là một môi trường XH an toàn và hỗ trợ việc nuôi dạy con cái, từ nhà ở vừa túi tiền, giáo dục công lập miễn phí hoặc chi phí thấp, đến một thị trường lao động không trừng phạt phụ nữ vì thiên chức làm mẹ. Khoản tiền thưởng chỉ nên là "quả ngọt" cuối cùng, sau khi những "gốc rễ" của phúc lợi XH đã đủ vững chắc. Nếu không, hành trình vực dậy tỉ suất sinh của Việt Nam sẽ còn rất gian nan, bởi không một em bé nào được sinh ra chỉ vì món quà khuyến khích vài triệu đồng, mà chúng đến từ tình yêu thương, sự bảo đảm và niềm lạc quan vào tương lai của cha mẹ chúng.