10 năm Brexit: Nước Anh vẫn loay hoay tìm lối ra

Thủ tướng Anh Keir Starmer xúc động khi thông báo từ chức ngày 22-6 - Ảnh: AFP

Brexit và những khoảng trống kinh tế khó lấp đầy

Ngày 23-6-2016, 52% cử tri Anh bỏ phiếu ủng hộ rời EU, mở ra bước ngoặt lớn nhất đối với nền kinh tế và chính trị nước này kể từ sau Thế chiến II. Những người ủng hộ Brexit tin rằng Anh sẽ giành lại quyền kiểm soát biên giới, chủ động hơn trong chính sách kinh tế và mở rộng quan hệ thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, 10 năm sau, phần lớn các nhà kinh tế đều cho rằng Brexit đã tạo ra những tổn thất đáng kể.

Các nghiên cứu cho thấy sản lượng kinh tế Anh hiện thấp hơn từ 2-8% so với kịch bản nước này tiếp tục ở lại EU. Dù tác động của Brexit khó tách biệt hoàn toàn khỏi đại dịch COVID-19 hay khủng hoảng năng lượng, giới chuyên gia nhìn chung đều đồng thuận rằng Brexit đã làm suy giảm tiềm năng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế Anh.

Thương mại là lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất. Sau khi rời thị trường chung và liên minh thuế quan EU, các doanh nghiệp Anh phải đối mặt với hàng loạt thủ tục hải quan, kiểm dịch và giấy tờ hành chính mới. Theo nhiều đánh giá, thương mại Anh - EU hiện thấp hơn khoảng 15% so với mức có thể đạt được nếu London vẫn ở lại khối. Trong khi đó, các hiệp định thương mại với Australia, New Zealand, Nhật Bản hay Ấn Độ chưa đủ sức bù đắp khoảng trống mà Brexit tạo ra. EU hiện vẫn chiếm khoảng 40-50% tổng kim ngạch thương mại của Anh.

Không chỉ thương mại, đầu tư cũng chịu ảnh hưởng khi nhiều doanh nghiệp trì hoãn kế hoạch mở rộng trong giai đoạn bất ổn kéo dài hậu Brexit, làm suy giảm năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Khi lời hứa kiểm soát nhập cư không thành hiện thực

Kiểm soát nhập cư là một trong những khẩu hiệu quan trọng nhất của chiến dịch Brexit. Tuy nhiên, thực tế lại diễn biến theo hướng ngược lại. Dù lượng người nhập cư từ EU giảm mạnh, số người đến Anh từ các quốc gia ngoài EU tăng đáng kể. Theo Đài quan sát Di cư thuộc Đại học Oxford, nhập cư ròng vào Anh kể từ năm 2021 đạt trung bình khoảng 550.000 người mỗi năm, cao hơn nhiều so với mức trung bình của thập niên trước. Năm 2023, con số này thậm chí đạt gần 950.000 người.

Điều đó cho thấy Brexit không thể giải quyết đơn giản những vấn đề liên quan đến nhu cầu lao động và cơ cấu dân số của nền kinh tế Anh. Trong bối cảnh đó, tâm lý xã hội cũng thay đổi. Các cuộc khảo sát gần đây cho thấy ngày càng nhiều người Anh cho rằng Brexit là một sai lầm và mong muốn xây dựng mối quan hệ gần gũi hơn với EU.

Điểm sáng hiếm hoi mang tên dịch vụ tài chính

Bên cạnh những gam màu trầm, kinh tế Anh vẫn có một số điểm sáng đáng chú ý. Những dự báo cho rằng London sẽ mất vị thế trung tâm tài chính toàn cầu sau Brexit đến nay chưa trở thành hiện thực. Anh vẫn là nước xuất khẩu dịch vụ lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ, đồng thời duy trì vị thế hàng đầu trong lĩnh vực tài chính quốc tế. Từ năm 2015 đến 2025, Anh thu hút nhiều dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào lĩnh vực dịch vụ tài chính hơn cả Pháp và Đức cộng lại. Tài chính và các dịch vụ chuyên nghiệp hiện đóng góp khoảng 11% GDP của Anh và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Tuy nhiên, thành công trong lĩnh vực dịch vụ vẫn chưa đủ để bù đắp hoàn toàn những tổn thất phát sinh từ việc mất đi khả năng tiếp cận thuận lợi đối với thị trường gần nửa tỷ dân của EU.

Vòng xoáy thay thủ tướng và "hội chứng rời khỏi"

Nếu Brexit để lại những hệ lụy kinh tế thì các dư chấn chính trị cũng kéo dài không kém. Ngày 22-6-2026, Thủ tướng Keir Starmer tuyên bố từ chức lãnh đạo Công đảng sau gần hai năm cầm quyền. Người kế nhiệm ông sẽ trở thành thủ tướng thứ bảy của Anh kể từ cuộc trưng cầu dân ý Brexit năm 2016.

Sau khi đưa Công đảng trở lại nắm quyền năm 2024, ông Starmer từng được kỳ vọng sẽ mang lại ổn định cho đất nước. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế chậm chạp, áp lực chi phí sinh hoạt, các tranh cãi nhân sự và sự suy giảm niềm tin của cử tri đã nhanh chóng bào mòn uy tín của chính phủ. Bước ngoặt đến khi ông Andy Burnham giành chiến thắng trong cuộc bầu cử bổ sung tại Makerfield, qua đó nổi lên như ứng cử viên hàng đầu cho vị trí lãnh đạo Công đảng.

Sáu đời thủ tướng trong vòng một thập niên cho thấy những chia rẽ sâu sắc mà Brexit để lại vẫn chưa được hàn gắn. Trong khi các nhà lãnh đạo liên tục thay đổi, những vấn đề cốt lõi như tăng trưởng trì trệ, năng suất thấp, nợ công cao và dịch vụ công quá tải vẫn tồn tại.

Xích lại gần châu Âu nhưng chưa thể quay lại

Mười năm sau Brexit, câu hỏi lớn nhất đối với nước Anh không còn là việc có nên rời EU hay không, mà là làm thế nào để giảm thiểu những tổn thất do quyết định đó gây ra.

Những năm gần đây, London đã tìm cách "thiết lập lại" quan hệ với Brussels thông qua các thỏa thuận về thương mại, năng lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm giảm bớt rào cản kinh tế. Tuy nhiên, việc tiếp cận đầy đủ lợi ích của thị trường chung vẫn là điều khó đạt được khi Anh tiếp tục duy trì các "lằn ranh đỏ" như không tham gia thị trường chung, không gia nhập liên minh thuế quan và không khôi phục quyền tự do đi lại.

Một thập niên sau cuộc bỏ phiếu lịch sử, Brexit vẫn là dấu mốc gây tranh cãi sâu sắc trong xã hội Anh. Những lợi ích từng được hứa hẹn vẫn còn mờ nhạt, trong khi các chi phí kinh tế và chính trị vẫn hiện hữu. Người kế nhiệm ông Keir Starmer sẽ phải đối mặt với bài toán mà nhiều người tiền nhiệm chưa thể giải quyết: làm thế nào vừa duy trì kỷ luật tài khóa, vừa thúc đẩy tăng trưởng và khôi phục niềm tin của cử tri. Nếu chưa tìm được lời giải cho những vấn đề đó, Brexit có thể sẽ còn tiếp tục phủ bóng lên tương lai nước Anh trong nhiều năm tới.