101 năm báo chí cách mạng và cuộc dấn thân mới trong kỷ nguyên số

Ngày 21/6/2026, báo chí cách mạng Việt Nam bước sang tuổi 101. Hơn một thế kỷ kể từ khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập Báo Thanh Niên, nền báo chí cách mạng đã đồng hành cùng dân tộc qua các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế.

Bước sang tuổi 101, báo chí không chỉ nhìn lại một hành trình vẻ vang mà còn đứng trước những thay đổi sâu sắc của kỷ nguyên số. Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), sự dịch chuyển của dòng chảy thông tin và quá trình tái cấu trúc hệ thống báo chí đang đặt ra những yêu cầu đổi mới chưa từng có.

Lần đầu tiên trong lịch sử phát triển, báo chí không chỉ cạnh tranh với các loại hình truyền thông khác mà còn phải thích ứng với một hệ sinh thái thông tin mới, nơi dữ liệu, thuật toán và công nghệ đang định hình cách công chúng tiếp cận thông tin.

Trong bối cảnh đó, điểm tựa lớn nhất của báo chí vẫn là niềm tin – niềm tin được vun đắp qua hơn một thế kỷ phụng sự Tổ quốc, nhân dân và sự thật. Từ nền tảng ấy, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào một cuộc dấn thân mới để đổi mới, thích ứng và tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt xã hội trong kỷ nguyên số.

Chuyển đổi số và cuộc chiến giữ niềm tin

Internet, mạng xã hội, nền tảng video ngắn và đặc biệt là AI tạo sinh đang làm thay đổi sâu sắc hệ sinh thái truyền thông toàn cầu. Bất kỳ cá nhân nào sở hữu điện thoại thông minh cũng có thể trở thành người sản xuất nội dung, trong khi thông tin được lan truyền với tốc độ vượt xa chu kỳ sản xuất truyền thống của báo chí.

Bước sang tuổi 101, báo chí không chỉ nhìn lại một hành trình vẻ vang mà còn đứng trước những thay đổi sâu sắc của kỷ nguyên số.

Với hơn 70 triệu người dùng, mạng xã hội ở Việt Nam đã trở thành kênh thông tin chủ đạo trong đời sống xã hội và chính trị, tác động sâu sắc đến nhận thức và hành vi của đông đảo giới trẻ.

Theo báo cáo Digital Vietnam 2025 của We Are Social và DataReportal, Việt Nam hiện có khoảng 76,2 triệu tài khoản mạng xã hội, tương đương hơn 75% dân số. Riêng nhóm người trẻ từ 18-24 tuổi là những người sử dụng mạng xã hội tích cực nhất, với thời gian truy cập trung bình 3-7 giờ mỗi ngày.

Trên thế giới, nghiên cứu của Pew Research Center (tổ chức tư vấn và nghiên cứu của Mỹ) cho thấy, 76% người trẻ từ 18-29 tuổi thường xuyên hoặc đôi khi tiếp cận tin tức thông qua mạng xã hội, trong đó TikTok đang nổi lên như một nguồn tin phổ biến.

Những con số trên đang đặt báo chí trước áp lực phải thay đổi để duy trì vai trò dẫn dắt thông tin và không bị tụt lại phía sau.

Mặc dù, chuyển đổi số báo chí đã được xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong những năm gần đây. Tuy nhiên, kết quả đánh giá mức độ trưởng thành chuyển đổi số báo chí năm 2025 do Cục Báo chí thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố cuối năm ngoái cho thấy, vẫn còn sự chênh lệch đáng kể giữa các cơ quan báo chí. Trong tổng số 778 cơ quan báo chí cả nước, chỉ có 33 cơ quan đạt mức xuất sắc về chuyển đổi số.

Con số này cũng chỉ ra rằng, chuyển đổi số vẫn là bài toán lớn đối với nhiều cơ quan báo chí. Song chuyển đổi số không chỉ là đầu tư thiết bị hay phần mềm mà quan trọng hơn là thay đổi tư duy làm báo. Một tòa soạn hiện đại phải vận hành theo mô hình hội tụ, khai thác dữ liệu lớn, phát triển nội dung đa phương tiện, cá nhân hóa trải nghiệm người dùng và ứng dụng hiệu quả các công nghệ mới.

Điều này cũng được ông Trần Thanh Mẫn, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội nhắc lại tại buổi gặp mặt nhân Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu các cơ quan báo chí cần đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng.

“Các cơ quan báo chí đã tiếp tục đầu tư công nghệ số, ứng dụng, khai thác và đóng góp cho nền tảng dữ liệu số quốc gia; phát triển các mô hình tòa soạn hiện đại, đội ngũ nhà báo đa kỹ năng để có đủ năng lực cạnh tranh và phát triển trên môi trường truyền thông số”, ông nói.

Những yêu cầu đó cũng phản ánh xu hướng tất yếu của nghề báo trong kỷ nguyên số. Rõ ràng, đã đến lúc người làm báo phải thay đổi. Nhà báo không chỉ là người viết tin mà còn cần biết sản xuất video, podcast, đồ họa dữ liệu, khai thác công cụ AI và tương tác với công chúng trên nhiều nền tảng khác nhau.

Nếu công nghệ làm thay đổi phương thức làm báo thì niềm tin đang trở thành yếu tố sống còn của báo chí. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ, còn sự tin cậy mới là giá trị cốt lõi giúp báo chí khẳng định vị thế trong môi trường truyền thông mới.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy mức độ tin cậy đối với tin tức trên phạm vi toàn cầu hiện chỉ ở mức khoảng 40%. Trong khi đó, các chiến dịch thao túng thông tin, tin giả và nội dung được tạo ra bằng AI ngày càng tinh vi hơn.

Trong bối cảnh ấy, lợi thế lớn nhất của báo chí chính thống không phải là tốc độ mà là độ tin cậy. Người dân có thể tiếp cận thông tin ở nhiều nguồn khác nhau nhưng khi cần xác minh sự thật, họ vẫn tìm đến báo chí. Niềm tin của bạn đọc chính là tài sản quý giá nhất của mỗi cơ quan báo chí và cũng là thước đo cuối cùng của chất lượng báo chí.

Bài toán kinh tế báo chí và yêu cầu tái cấu trúc

Bên cạnh công nghệ và niềm tin, báo chí còn đang đối mặt với một thách thức mang tính sống còn là mô hình kinh tế.

Vài năm trở lại đây, nguồn thu quảng cáo truyền thống liên tục suy giảm khi phần lớn doanh thu quảng cáo số dịch chuyển sang các nền tảng công nghệ xuyên biên giới. Trong khi đó, các cơ quan báo chí lại phải đầu tư ngày càng lớn cho chuyển đổi số, hạ tầng công nghệ, bảo mật dữ liệu và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), năm 2025, doanh thu của các cơ quan báo chí đạt khoảng 7.790 tỷ đồng, giảm 3,7% so với năm 2024. Trong khi đó, doanh thu của khối phát thanh - truyền hình đạt khoảng 12.525 tỷ đồng, không giảm so với năm trước.

Sự xuất hiện của AI càng làm bài toán này trở nên phức tạp hơn. Nhiều công cụ tìm kiếm và trợ lý AI hiện có khả năng tổng hợp nội dung báo chí để trả lời trực tiếp cho người dùng mà không cần truy cập vào trang báo gốc. Điều này đặt ra những vấn đề mới liên quan đến quyền sở hữu nội dung, phân chia lợi ích và tương lai của mô hình kinh tế báo chí số.

Nhìn ra thế giới, một số quốc gia như Australia và Canada đã bắt đầu xây dựng các cơ chế yêu cầu các nền tảng công nghệ chia sẻ lợi ích với cơ quan báo chí thông qua việc trả phí nội dung hoặc đàm phán doanh thu. Những động thái này cho thấy bài toán kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số đang được nhìn nhận như một vấn đề chính sách chứ không còn là câu chuyện riêng của các tòa soạn.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra là phải đa dạng hóa nguồn thu, phát triển các hệ sinh thái truyền thông số và nâng cao năng lực tự chủ của các cơ quan báo chí. Tuy nhiên, báo chí không thể đánh đổi niềm tin lấy lượt xem, càng không thể chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá. Một nền báo chí mạnh phải được xây dựng trên hai trụ cột song hành: hiệu quả kinh tế và giá trị xã hội.

Cùng với đó, quá trình sắp xếp, quy hoạch và tinh gọn hệ thống cơ quan báo chí đang tạo ra những chuyển động quan trọng. Đây không đơn thuần là câu chuyện giảm đầu mối hay thay đổi cơ cấu tổ chức mà là bước chuyển trong tư duy phát triển báo chí.

Tinh gọn không phải để thu hẹp vai trò của báo chí mà để tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng hoạt động và tăng sức cạnh tranh trong môi trường truyền thông số. Đây cũng là xu hướng đang diễn ra tại nhiều cơ quan truyền thông lớn trên thế giới thông qua mô hình tòa soạn hội tụ và trung tâm nội dung đa nền tảng.

Không gian phát triển mới trong kỷ nguyên số

Những chuyển động của báo chí hiện nay như đã phân tích cũng cần được đặt trong dòng chảy phát triển chung của đất nước. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng hàng đầu cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Nghị quyết 57 mở ra cho báo chí không chỉ cơ hội hiện đại hóa mà còn một không gian phát triển mới. Trong không gian đó, báo chí không chỉ phản ánh tiến trình đổi mới sáng tạo mà còn phải trở thành một phần của tiến trình ấy thông qua việc ứng dụng công nghệ mới, phát triển sản phẩm số và lan tỏa tinh thần đổi mới trong toàn xã hội.

Bên cạnh đó, báo chí cần đóng vai trò dẫn dắt trong việc xây dựng văn hóa số, nâng cao năng lực miễn dịch thông tin của xã hội trước các nguy cơ từ tin giả, thông tin độc hại và các chiến dịch thao túng dư luận.

Bước sang tuổi 101, báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu lịch sử mới: vừa là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, vừa là một thành tố quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Nếu thế kỷ đầu tiên của báo chí cách mạng gắn với sứ mệnh đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và đồng hành cùng công cuộc đổi mới, thì trong thế kỷ thứ hai, báo chí sẽ mang thêm trọng trách kiến tạo tri thức, lan tỏa đổi mới sáng tạo và góp phần hiện thực hóa khát vọng Việt Nam phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Hơn một thế kỷ đã đi qua, nhưng lời hứa từ ngày đầu thành lập vẫn còn nguyên giá trị: phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân và phụng sự sự thật. Đó vừa là di sản của 101 năm đã qua, vừa là điểm tựa cho cuộc dấn thân mới trong kỷ nguyên số.