19 chữ khắc bí ẩn dẫn lối tìm lăng mộ hoàng gia 2.300 năm tuổi

Đầu thập niên 1970, tại khu vực thôn Tam Cấp, huyện Bình Sơn, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, người dân phát hiện một số người lạ thường xuyên đào bới vào ban đêm tại khu vực đài lăng Tam Cấp. Lo ngại đây là hoạt động trộm mộ, họ đã báo cáo sự việc với cơ quan văn hóa địa phương.

Thời điểm đó, khu vực này từng xuất hiện nhiều đồ đồng cổ trong quá trình canh tác và đào đất. Vì vậy, thông tin về những người đào bới trái phép khiến giới chức địa phương đặc biệt chú ý. Qua kiểm tra, các chuyên gia nhận thấy khu vực có nhiều dấu tích liên quan đến một di tích cổ chưa được xác định rõ.

Manh mối quan trọng xuất hiện từ một phiến đá có khắc chữ cổ, được gọi là Thủ Khâu khắc thạch. Ban đầu, nội dung trên phiến đá rất khó hiểu, khiến việc xác định ý nghĩa và niên đại gặp nhiều trở ngại. Sau quá trình nghiên cứu, chuyên gia Trần Học Cần đã nhận diện và giải đọc được 19 chữ khắc trên đó.

Nội dung văn tự nhắc đến người trông coi khu vực săn bắn và gò mộ, đồng thời có những cách gọi chức danh, địa danh gắn với nước Trung Sơn. Đây là căn cứ quan trọng giúp giới nghiên cứu liên hệ phiến đá với vương quốc Trung Sơn thời Chiến Quốc, từ đó xác định khu vực có khả năng tồn tại lăng mộ hoàng gia. Phát hiện này mở ra hướng khảo sát quy mô lớn tại khu vực Tam Cấp, nơi từng là một phần lãnh thổ của nước Trung Sơn.

Từ năm 1974 đến 1978, các nhà khảo cổ tiến hành khảo sát và khai quật di tích cố đô Linh Thọ cùng khu lăng mộ hoàng gia Trung Sơn tại Bình Sơn. Hai ngôi mộ lớn được phát hiện, trong đó mộ số 1 nằm dưới chân núi Tây Linh Sơn, cách khu cố đô khoảng 2 km về phía Tây.

Mộ có cấu trúc dạng chữ “Trung”, gồm phòng quan quách chính và hai đường hầm ở phía Nam, phía Bắc. Hai bên phòng quan quách còn có những hố chứa đồ tùy táng riêng biệt. Bên ngoài khu mộ là các công trình nghi lễ, mộ phụ, hố chôn xe ngựa và những khu vực chôn cất động vật.

Dù từng bị trộm phá từ thời cổ đại, hai ngôi mộ vẫn mang đến một khối lượng hiện vật đáng kinh ngạc. Tổng số đồ tùy táng được khai quật từ hai khu mộ lên tới hơn 19.000 món, gồm đồ đồng, sắt, vàng bạc, ngọc đá, sơn mài và đồ gốm.

Đáng chú ý, các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều đồ đồng nghi lễ như đỉnh, bình, cùng chuông đồng và nhạc cụ bằng đá. Một số hiện vật có hình dáng đặc biệt, tiêu biểu là những đồ đồng lớn tạo hình chữ “Sơn”, được cho là vật dụng mang tính nghi trượng của hoàng gia Trung Sơn.

Các dòng minh văn trên đồ đồng cũng giúp xác định thân thế chủ nhân ngôi mộ. Đặc biệt, những dòng chữ khắc trên chiếc đỉnh lớn chân sắt, bình vuông và bình tròn bằng đồng có tổng cộng 1.099 chữ, ghi lại thế hệ quân chủ, sự kiện lịch sử và thông tin liên quan đến vương quốc Trung Sơn. Nhờ đó, mộ số 1 được xác định là nơi an táng Trung Sơn vương Thố.

Cận cảnh "Tấm đế đồng khảm vàng bạc bốn rồng bốn phượng" khai quật từ mộ Vua Trung Sơn. Nguồn ảnh: Bảo tàng Hà Bắc (Trung Quốc).

Một trong những phát hiện đặc biệt nhất tại mộ Trung Sơn vương Thố là tấm bản đồ bằng đồng mang tên Triệu vực đồ. Hiện vật có chiều dài khoảng 94 cm, chiều rộng 48 cm và dày khoảng 1 cm, được chế tác với kỹ thuật khảm vàng, bạc tinh xảo.

Trên bề mặt tấm đồng, các đường nét, ký hiệu, con số và chữ khắc mô tả cách bố trí những công trình trong khu lăng mộ hoàng gia. Các bộ phận như tường cung, khu vực nội cung, điện, nhà và cổng đều được thể hiện bằng ký hiệu riêng. Khoảng cách giữa các công trình cũng được ghi chú, cho thấy đây không phải hình vẽ trang trí mà là bản thiết kế kiến trúc có tính toán.

Đáng chú ý, trên bản đồ còn có mệnh lệnh của nhà vua về quy mô và quy cách xây dựng khu lăng. Nội dung thể hiện sự kiểm soát chặt chẽ đối với quá trình thi công, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của những người được giao thực hiện. Đây là bằng chứng cho thấy người Trung Sơn đã có tư duy quy hoạch kiến trúc tương đối phát triển từ hơn 2.000 năm trước.

Nước Trung Sơn là một chính quyền cổ đại từng tồn tại ở khu vực phía Bắc Trung Quốc, có nguồn gốc liên quan đến cộng đồng người Tiên Ngu. Dù từng phát triển thành một thế lực đáng kể, quốc gia này nằm giữa nhiều nước lớn như Triệu, Ngụy, Yên và Tề, thường xuyên phải đối mặt với những cuộc xung đột để duy trì lãnh thổ.

Do sử liệu còn lại không nhiều, lịch sử Trung Sơn từng có những khoảng trống lớn. Những cuộc khai quật tại Bình Sơn đã giúp giới nghiên cứu từng bước phục dựng diện mạo của vương quốc này, từ hệ thống cung điện, lăng mộ đến đời sống vật chất và trình độ thủ công.

Các hiện vật vàng bạc, đồ đồng chạm khắc tinh vi, đồ ngọc và nhạc cụ cho thấy tầng lớp quý tộc Trung Sơn sở hữu nền văn hóa vật chất phát triển. Nhiều sản phẩm vừa mang đặc điểm văn hóa phương Bắc, vừa tiếp thu nghi lễ và kỹ thuật của các quốc gia Trung Nguyên.

Phát hiện Thủ Khâu khắc thạch, hai lăng mộ hoàng gia và đặc biệt là Triệu vực đồ đã biến khu vực Tam Cấp thành một địa điểm khảo cổ quan trọng. Những di vật này không chỉ giúp xác định danh tính một vị quân chủ cổ đại mà còn mở rộng hiểu biết về một vương quốc từng có vai trò đáng kể trong lịch sử Trung Quốc thời Chiến Quốc.