25 năm sau vụ khủng bố 11-9: Những vết thương chưa lành

Toàn cảnh Khu vực số 0 nhìn từ trên cao vào ngày 2-10-2001. Ảnh: Getty Images

Buổi sáng làm thay đổi nước Mỹ

Ngày 11-9-2001, chỉ trong chưa đầy 2 giờ, 19 thành viên al-Qaeda đã biến 4 máy bay chở khách thành vũ khí, tấn công Trung tâm Thương mại Thế giới (WTC) ở New York, Lầu Năm Góc và khiến chuyến bay United Airlines 93 rơi xuống Pennsylvania sau khi hành khách, phi hành đoàn chống lại những kẻ không tặc.

Chuyến bay American Airlines 11 đâm vào tháp Bắc lúc 8h46; United Airlines 175 lao vào tháp Nam lúc 9h03. Đến 9h37, American Airlines 77 đâm vào Lầu Năm Góc. Lúc 9h59, tháp Nam sụp đổ, tiếp đó là tháp Bắc lúc 10h28. Vụ tấn công cướp đi sinh mạng của 2.977 người, không tính những kẻ không tặc.

Nhưng 11-9 không chỉ là một thảm kịch với con số thương vong khổng lồ. Vụ tấn công đã phá vỡ nhận thức về một nước Mỹ gần như bất khả xâm phạm sau Chiến tranh Lạnh, đồng thời phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong hệ thống an ninh. Ủy ban quốc gia điều tra vụ 11-9 kết luận nước Mỹ đã thất bại trên 4 phương diện: trí tưởng tượng, chính sách, năng lực và quản trị. Nhiều tín hiệu cảnh báo đã tồn tại, nhưng các cơ quan không thể kết nối chúng thành một bức tranh đầy đủ về nguy cơ đang hình thành.

Sau thảm kịch, Washington nhanh chóng tái cấu trúc hệ thống an ninh. Bộ An ninh Nội địa (DHS) được thành lập trên cơ sở hợp nhất 22 cơ quan, Cục An ninh Vận tải (TSA) được xây dựng, hoạt động chia sẻ tình báo và kiểm soát tài chính khủng bố được tăng cường. Mỹ cũng thành lập Trung tâm Chống khủng bố quốc gia nhằm tích hợp thông tin và phối hợp các hoạt động chống khủng bố.

Trên bình diện quốc tế, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 1368 lên án vụ tấn công; NATO lần đầu kích hoạt Điều 5 về phòng thủ tập thể. Ngày 7-10-2001, Mỹ và đồng minh mở chiến dịch quân sự tại Afghanistan nhằm tiêu diệt al-Qaeda và lật đổ chính quyền Taliban khi đó bị cáo buộc che chở cho mạng lưới của Osama bin Laden.

Khói bốc lên từ hai tòa tháp đôi đang cháy của Trung tâm Thương mại Thế giới sau khi các máy bay bị không tặc đâm vào. Ảnh: AP

Cái giá kéo dài của cuộc chiến chống khủng bố

Osama bin Laden bị lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt tại Pakistan tháng 5-2011. Tuy nhiên, cái chết của thủ lĩnh al-Qaeda không khép lại “cuộc chiến chống khủng bố” mà 11-9 mở ra. Năm 2003, Mỹ phát động chiến tranh Iraq. Trong khi chiến dịch tại Afghanistan nhận được sự ủng hộ rộng rãi hơn vì trực tiếp nhằm vào al-Qaeda, cuộc chiến Iraq gây chia rẽ sâu sắc. Ủy ban 11-9 không tìm thấy bằng chứng cho thấy Iraq hợp tác với al-Qaeda để tiến hành các vụ tấn công nhằm vào Mỹ.Afghanistan trở thành cuộc chiến dài nhất trong lịch sử Mỹ hiện đại trước khi Washington hoàn tất rút quân vào tháng 8-2021. Taliban sau đó trở lại nắm quyền tại Kabul. Iraq trải qua nhiều năm bất ổn, trong khi các mạng lưới cực đoan tiếp tục phân nhánh và tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS) tận dụng khoảng trống an ninh để mở rộng.

Dự án “Costs of War” của Đại học Brown ước tính các cuộc chiến hậu 11-9 đã tiêu tốn khoảng 8.000 tỷ USD, với khoảng 900.000 người thiệt mạng trực tiếp trong các cuộc xung đột liên quan. Những con số này chưa phản ánh đầy đủ các trường hợp tử vong gián tiếp do bệnh tật, thiếu lương thực, nghèo đói và sự phá hủy cơ sở hạ tầng.

Trong nước, Đạo luật Yêu nước (PATRIOT) mở rộng đáng kể quyền điều tra và giám sát của chính phủ. Các chương trình thu thập dữ liệu, giám sát diện rộng, nhà tù bí mật của CIA và Guantanamo trở thành những di sản gây tranh cãi sâu sắc. Câu hỏi đặt ra sau 25 năm vẫn còn nguyên tính thời sự: một xã hội tự do nên trao cho nhà nước bao nhiêu quyền lực để bảo vệ an ninh mà không làm tổn hại chính những quyền tự do cần được bảo vệ?

Những nạn nhân vẫn tiếp tục trả giá

Một trong những hệ lụy đau đớn nhất của 11-9 không nằm trên chiến trường mà ở chính những người đã chạy vào Khu vực số 0 để cứu người. Bụi và các chất độc phát tán sau khi hai tòa tháp sụp đổ đã khiến lực lượng cứu hộ, công nhân dọn dẹp, cư dân và những người làm việc tại khu vực này đối mặt với nhiều nguy cơ sức khỏe lâu dài. Các bệnh được ghi nhận gồm bệnh hô hấp, hen suyễn, trào ngược dạ dày, rối loạn tâm lý và nhiều loại ung thư.

Đến năm 2026, khoảng 145.000 người tham gia Chương trình Y tế Trung tâm Thương mại Thế giới, với hơn 57.000 trường hợp ung thư được chứng nhận liên quan tới phơi nhiễm sau vụ tấn công. Riêng lực lượng ứng phó của thành phố New York ghi nhận hàng nghìn trường hợp mắc bệnh liên quan và ung thư. Quỹ bồi thường nạn nhân 11-9 cũng tiếp tục tiếp nhận hồ sơ sau hàng chục năm. Việc Mỹ gia hạn chương trình đến năm 2090 cho thấy hậu quả của một ngày năm 2001 có thể còn kéo dài qua nhiều thế hệ.

Trong khi đó, công lý đối với những người bị cáo buộc tổ chức vụ tấn công vẫn chưa hoàn tất. Khalid Sheikh Mohammed, người bị cáo buộc là kiến trúc sư chính của vụ 11-9, bị bắt năm 2003 nhưng chưa trải qua một phiên xét xử chính thức. Những tranh cãi về bằng chứng thu được trong quá trình thẩm vấn, quyền của bị cáo, án tử hình và tính hợp pháp của hệ thống ủy ban quân sự khiến vụ án kéo dài hơn hai thập niên. Theo lịch trình được công bố, việc lựa chọn bồi thẩm đoàn trong phiên tòa đối với Mohammed và các đồng bị cáo dự kiến bắt đầu vào năm 2028. Nếu được thực hiện đúng kế hoạch, hơn 26 năm sẽ trôi qua kể từ ngày xảy ra vụ tấn công.

25 năm sau, mối đe dọa khủng bố cũng không biến mất mà thay đổi hình dạng. Các mạng lưới cực đoan ngày càng phân tán, trong khi trí tuệ nhân tạo, máy bay không người lái và môi trường mạng có thể tạo thêm những phương thức mới cho tuyên truyền, tuyển mộ và cực đoan hóa. Vì vậy, bài học của 11-9 không chỉ nằm ở việc xây dựng một hệ thống đủ mạnh để ngăn chặn cuộc tấn công tiếp theo. Thách thức lớn hơn là duy trì năng lực phòng ngừa mà không để nỗi sợ chi phối chính sách; bảo đảm an ninh nhưng vẫn tôn trọng pháp quyền, quyền con người; đồng thời giải quyết những điều kiện xã hội và chính trị có thể nuôi dưỡng chủ nghĩa cực đoan.

Ngày 11-9-2026, tên của 2.977 nạn nhân sẽ một lần nữa được đọc tại khu tưởng niệm ở New York. Hai cột sáng sẽ vươn lên bầu trời Manhattan. Với những người từng chứng kiến thảm họa, đó vẫn là ký ức không thể phai mờ. Với thế hệ sinh ra sau năm 2001, 11-9 đã trở thành lịch sử. Nhưng lịch sử ấy chưa thực sự khép lại. Những người cứu hộ vẫn chữa trị, các gia đình vẫn chờ đợi công lý và thế giới tiếp tục đối mặt với những mối đe dọa mới. Sau một phần tư thế kỷ, điều quan trọng nhất có lẽ không chỉ là nhớ những gì đã xảy ra, mà là biến ký ức về 11-9 thành bài học để xây dựng một thế giới an toàn hơn mà không đánh đổi những giá trị cần được bảo vệ.