Hai 'nút thắt' siết dòng năng lượng toàn cầu

Lực lượng Houthi vây chặt "Cổng nước mắt"

Trong bối cảnh tình hình Trung Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, lực lượng Houthi tại Yemen những ngày qua đẩy mạnh hoạt động quân sự và mở rộng kiểm soát dọc bờ Biển Đỏ, làm gia tăng nguy cơ đối với một trong những tuyến hàng hải và vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Lực lượng Houthi mở rộng kiểm soát lãnh thổ ở Yemen. Ảnh: GettyImages

Theo Reuters, từ ngày 10/9, Houthi đã chiếm thành phố cảng chiến lược Mokha, buộc lực lượng chính phủ Yemen được Arab Saudi hậu thuẫn phải rút lui. Mokha nằm cách eo biển Bab el-Mandeb, hay “Cổng nước mắt” trong tiếng Arab, khoảng 80 km, có vị trí quan trọng trong việc kiểm soát tuyến ven biển phía Tây Yemen. Cùng ngày, Houthi cũng tiến vào các đảo Hanish trên Biển Đỏ.

Đến ngày 11/9, đà tiến công tiếp tục được mở rộng. Theo các nguồn tin trong chính phủ Yemen được CBSNews dẫn, Houthi đã tiến vào Dhubab, thị trấn nằm ngay bên bờ Bab el-Mandeb, đồng thời giành quyền kiểm soát đảo Perim nằm giữa eo biển. Việc kiểm soát cả Dhubab và Perim có ý nghĩa đặc biệt bởi hai vị trí này nằm ở cửa ngõ chiến lược của Bab el-Mandeb.

Quân đội chính phủ Yemen cho biết đã bắt đầu mở chiến dịch phản công Houthi và gây thiệt hại lớn về nhân lực cho đối phương. Truyền thông Trung Đông cho biết các vụ đụng độ nổ ra tại nhiều khu vực ở Yemen, nhưng chưa có dấu hiệu cho thấy Houthi bị đẩy lùi.

Đây được xem là một trong những đợt giao tranh nghiêm trọng nhất tại Yemen kể từ khi lệnh ngừng bắn do Liên hợp quốc thúc đẩy giúp giảm đáng kể cường độ xung đột từ năm 2022. Houthi hiện kiểm soát thủ đô Sanaa và phần lớn khu vực đông dân cư ở miền Bắc Yemen, trong khi chính phủ được quốc tế công nhận đặt căn cứ tại Aden và dựa nhiều vào sự hậu thuẫn của Arab Saudi.

Một số hãng tin cho rằng Iran đã cung cấp thiết bị liên quan tên lửa và UAV cho Houthi, nhưng Tehran bác bỏ mọi cáo buộc cho rằng họ trực tiếp chỉ huy Houthi.

Cùng với việc mở rộng kiểm soát lãnh thổ, Houthi đã gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào Arab Saudi. Tuần vừa qua, Houthi đã tiến hành loạt cuộc tập kích bằng tên lửa đạn đạo và UAV nhằm vào các thành phố Abha, Khamis Mushait, Jazan và Najran, trong đó có các cơ sở của tập đoàn dầu khí Aramco.

Khói đen bốc lên từ khu vực đường ống dẫn dầu Đông-Tây của Arab Saudi. Ảnh: Reuters

Theo CBSNews, Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman ngày 11/9 đã điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump và đề nghị Washington hỗ trợ quân sự chống Houthi. Theo các nguồn tin, Mỹ dường như chưa đồng ý tiến hành các cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào Houthi. Thay vào đó, Mỹ đề nghị hỗ trợ Arab Saudi về chia sẻ tình báo và xác định mục tiêu.

Việc Riyadh tìm kiếm sự hỗ trợ từ Washington cho thấy cách tiếp cận của Arab Saudi thay đổi đáng kể. Trang tin Axios cho biết, tháng 7/2026, Riyadh từng khẳng định với Mỹ rằng nước này có thể tự đối phó với Houthi và không muốn cuộc xung đột bị đẩy lên một nấc thang mới.

Yemen trên thực tế vẫn trong tình trạng nội chiến sau khi Houthi tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng chính phủ năm 2014. Năm 2015, liên minh quân sự do Arab Saudi dẫn đầu can thiệp nhằm hỗ trợ chính quyền Yemen. Cuộc chiến kéo dài nhiều năm khiến Yemen rơi vào một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới.

Thêm một tuyến hàng hải có nguy cơ thành điểm nghẽn

Biển Đỏ và Bab el-Mandeb nằm trên một trong những hành lang hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới, nối Địa Trung Hải và kênh đào Suez ở phía Bắc với vịnh Aden và Ấn Độ Dương ở phía Nam. Đây là tuyến đường quan trọng đối với dòng chảy hàng hóa và năng lượng giữa châu Á, Trung Đông và châu Âu.

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), khoảng 12-15% thương mại hàng hải toàn cầu, trị giá hơn 1.000 tỷ USD mỗi năm, đi qua Biển Đỏ. Tuyến đường này cũng đảm nhận khoảng 30% lưu lượng container toàn cầu, vận chuyển từ ngũ cốc, phân bón, quặng, kim loại đến linh kiện điện tử, phụ tùng ôtô và các sản phẩm năng lượng.

Vị trí các tuyến vận tải quan trọng ở Trung Đông. Đồ họa: NYTimes

Ở đầu phía Nam biển Đỏ, Bab el-Mandeb nằm giữa Yemen ở phía Đông và Djibouti, Eritrea ở phía Tây. Tại khu vực hẹp nhất, eo biển chỉ rộng chưa đầy 30km, tạo thành một “nút thắt” tự nhiên trên tuyến hàng hải nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương.

Các tuyến hàng hải đi qua Bab el-Mandeb nằm gần đảo Perim mà Houthi vừa giành quyền kiểm soát. Việc lực lượng này đồng thời hiện diện tại Dhubab trên đất liền và Perim trên biển làm gia tăng đáng kể khả năng gây sức ép đối với tàu thuyền qua eo biển.

Reuters ghi nhận ngày 10/9 có 26 tàu hàng đi qua Bab el-Mandeb, tương đương mức trung bình gần đây, cho thấy tuyến đường chưa bị đóng cửa nhưng rủi ro đang tăng nhanh.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz bị bóp nghẹt bởi xung đột Mỹ-Iran, Biển Đỏ càng trở nên quan trọng đối với Arab Saudi. Riyadh đã tăng cường đưa dầu từ các mỏ ở phía Đông qua hệ thống đường ống East-West tới các cảng trên Biển Đỏ để giảm phụ thuộc vào Hormuz. Hiện có khoảng 5 triệu thùng dầu, tương đương 4-5% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu, được vận chuyển trên tuyến này.

Tuy nhiên, chính tuyến vận chuyển thay thế này cũng vừa trở thành mục tiêu. Bộ Năng lượng Arab Saudi ngày 11/9 cho biết đường ống Đông-Tây dài khoảng 1.200 km đã phải tạm đóng sau khi hứng chịu nhiều cuộc tấn công tại các khu vực Riyadh và Medina, khiến một số người bị thương. Nhà chức trách Arab Saudi cho biết đây là biện pháp phòng ngừa để bảo đảm an toàn cho hệ thống

Giới quan sát cho biết, nếu cả Hormuz và Bab el-Mandeb cùng mất khả năng hoạt động bình thường, thương mại toàn cầu sẽ phải đối mặt với một tình thế đặc biệt nghiêm trọng khi chi phí vận tải tăng, dòng chảy dầu mỏ bị gián đoạn và sức ép dồn lên những tuyến hàng hải còn lại.

Đối với Arab Saudi, tác động sẽ đặc biệt rõ rệt bởi Biển Đỏ không còn có thể đóng vai trò tuyến thay thế Hormuz. Khi đó, một phần dầu từ các cảng trên Biển Đỏ có thể phải vận chuyển theo hướng Bắc, qua kênh đào Suez để tới Địa Trung Hải, thay vì đi thẳng qua Bab el-Mandeb. Tuyến đường này dài hơn và làm gia tăng chi phí vận chuyển, trong khi năng lực của các tuyến thay thế qua Ai Cập cũng có giới hạn.

Xuồng của lực lượng Chính phủ Yemen tuần tra gần Bab el-Mandeb trước khi mất đảo Perim. Ảnh: GettyImages

Ai Cập cũng đứng trước nguy cơ thiệt hại lớn nếu lưu lượng tàu qua Biển Đỏ và kênh đào Suez tiếp tục suy giảm. Trong khi đó, các nhà nhập khẩu năng lượng tại châu Á và châu Âu sẽ phải đối mặt với thời gian vận chuyển dài hơn và chi phí bảo hiểm cao hơn.

Đối với các nước khác, lựa chọn còn lại của dòng chảy hàng hóa và năng lượng là chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng ở cực Nam châu Phi. Tàu hàng trên tuyến Á - Âu đi vòng qua Mũi Hảo Vọng có thể phải kéo dài hải trình thêm khoảng 7.000 km, khiến thời gian vận chuyển tăng khoảng 2 tuần. Những chi phí phát sinh cuối cùng sẽ được phản ánh vào giá cước, giá hàng hóa và giá thành sản xuất.

Tác động từ tình hình xung quanh Biển Đỏ đã bắt đầu thể hiện trên thị trường năng lượng và vận tải. Giá dầu Brent ngày 11/9 chốt ở mức 104,61 USD/thùng, còn dầu WTI ở 100,05 USD/thùng; cả hai đều xác lập mức tăng hơn 8% trong tuần. Trong khi đó, cước vận chuyển của dầu siêu lớn (VLCC) từ khu vực Vịnh Oman tới Trung Quốc đã tăng lên mức kỷ lục, lên khoảng 11,5 USD/thùng.

Việc lượng lớn tàu chuyển hướng cũng đặt thêm sức ép lên hệ thống hậu cần dọc bờ biển châu Phi. Các cảng ở miền Nam châu Phi vốn không được thiết kế để tiếp nhận trong thời gian dài toàn bộ lượng tàu phải chuyển hướng quanh Mũi Hảo Vọng. Nếu tình trạng này kéo dài, chi phí vận tải, bảo hiểm và nhiên liệu sẽ tiếp tục được cộng vào giá thành hàng hóa, tạo thêm sức ép lạm phát diện rộng.