3 tách cà phê mỗi ngày: 'liều thuốc tinh thần' hay nhân tố gây rối loạn lo âu?

Cà phê từ lâu được xem là “chất xúc tác” cho năng lượng và cảm hứng sống. Thế nhưng, khi một nghiên cứu mới cho rằng việc uống 2–3 tách cà phê mỗi ngày có thể giúp giảm nguy cơ trầm cảm và lo âu, tranh cãi lập tức bùng lên: liệu đây là giải pháp đơn giản cho sức khỏe tâm thần, hay chỉ là một ngộ nhận tiềm ẩn rủi ro?

Thực tế lâm sàng cho thấy, caffein không chỉ mang lại sự tỉnh táo mà còn có thể kích hoạt hàng loạt phản ứng sinh lý liên quan đến tim mạch, giấc ngủ và hệ thần kinh. Với một số người, đó là “liều thuốc tinh thần”; nhưng với người khác, nó lại trở thành nguyên nhân khiến lo âu, bồn chồn và mất ngủ trở nên trầm trọng hơn.

BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Trong thực hành y khoa, quan điểm của tôi có phần đối lập, cà phê thường làm tăng nguy cơ lo âu hơn là đóng vai trò như một liệu pháp điều trị - Ảnh: NVCC.

Cà phê có thể giảm trầm cảm nhưng tăng lo âu

Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn – phụ trách Phòng khám Rối loạn tâm thần và giấc ngủ, Bệnh viện Lê Văn Thịnh (TP.HCM). Qua đó, những góc khuất phía sau thói quen uống cà phê dần được hé lộ: Vì sao cùng một thức uống, có người được “nâng đỡ” cảm xúc, nhưng có người lại rơi sâu hơn vào bất ổn tâm lý? Và đâu là giới hạn an toàn mà chúng ta không nên vượt qua?

- Thưa bác sĩ, gần đây dư luận đang rất quan tâm đến thông tin từ một nghiên cứu tại Đại học Phục Đán (Trung Quốc) cho rằng việc duy trì thói quen uống từ 2 đến 3 tách cà phê mỗi ngày có thể giúp giảm nguy cơ trầm cảm và lo âu.Dưới góc độ là một chuyên gia trực tiếp điều trị các ca bệnh về tâm thần, bác sĩ nhận định thế nào về thông tin này, và liệu trong quá trình thăm khám thực tế, bác sĩ có thường xuyên đưa ra khuyến nghị về liều lượng tiêu thụ cà phê cho bệnh nhân không?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Thực tế, tôi chưa trực tiếp thực hiện một nghiên cứu cụ thể nào về sự liên quan giữa cà phê và các chỉ số tâm thần này, nhưng theo hiểu biết và kinh nghiệm lâm sàng lâu năm của tôi, vấn đề không đơn giản như những con số thống kê đó thể hiện. Trong thực hành y khoa, quan điểm của tôi có phần đối lập: cà phê thường làm tăng nguy cơ lo âu hơn là đóng vai trò như một liệu pháp điều trị. Tôi vẫn luôn khuyên bệnh nhân của mình, đặc biệt là những người đang sử dụng cà phê đen đậm đặc, rằng họ nên giảm bớt hoặc chuyển sang các loại nhẹ hơn như cà phê sữa nếu cảm thấy quá khó để từ bỏ.

Lý giải bằng khoa học, caffein trong cà phê có khả năng làm tăng nhịp tim một cách nhanh chóng. Đối với một người bình thường, đó là sự tỉnh táo, nhưng với một bệnh nhân có triệu chứng lo âu, nhịp tim nhanh sẽ dẫn đến cảm giác hồi hộp, ngột ngạt, khó thở và bồn chồn bứt rứt. Khi đó, caffein vô tình trở thành tác nhân làm tăng sự căng thẳng lên một cấp độ cao hơn. Chúng ta cũng cần phải đặt dấu hỏi về phương pháp nghiên cứu này: họ lấy mẫu trên đối tượng nào, mục tiêu cụ thể là gì và phương pháp quan sát ra sao, bởi từ thực tế quan sát tại phòng khám, tôi thấy cà phê thường là kẻ thù của sự tĩnh lặng trong tâm trí.

- Dưới góc độ y khoa, bác sĩ có thể giải thích rõ hơn về cơ chế khiến cà phê từ một chất gây hưng phấn trở thành tác nhân gây hại khi vượt ngưỡng không?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Năm ngoái, tôi có thực hiện một nghiên cứu trên 260 bệnh nhân đái tháo đường ngay tại bệnh viện nơi tôi làm việc để tìm hiểu về các biến số lo âu và trầm cảm. Trong nghiên cứu đó, tôi có xem xét yếu tố sử dụng cà phê và thuốc lá. Mặc dù mẫu nghiên cứu này không quá lớn để so sánh với các nghiên cứu quy mô tại Trung Quốc, nhưng kết quả thu được khá thú vị: việc sử dụng cà phê làm tăng tỷ lệ lo âu ở người dùng so với người không dùng. Một điểm đáng lưu ý là mặc dù nó làm tăng lo âu, ở một số khía cạnh, tỷ lệ trầm cảm lại có xu hướng giảm xuống nhẹ, nhưng kết quả này không có ý nghĩa thống kê về mặt giá trị P (P > 0.05).

Điều này có thể giải thích qua cơ chế kích thích của caffein. Trầm cảm thường đi kèm với trạng thái cảm xúc bị đè nén, tri giác và cảm xúc đều đi xuống, nên khi có caffein vào, nó kích thích hệ thần kinh làm người ta cảm thấy phấn chấn hơn một chút. Ngược lại, lo âu là trạng thái mà trong đầu bệnh nhân vốn đã có quá nhiều luồng suy nghĩ hỗn loạn. Uống cà phê vào sẽ làm tăng sự hưng phấn, khiến những suy nghĩ này càng dồn dập, gây ra tình trạng bồn chồn bứt rứt, nhất là với những loại cà phê đậm đặc được pha chế theo kiểu công nghiệp hiện đại.

BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn tư vấn cho một bệnh nhân có biểu hiện trầm cảm.

- Ông vừa nhắc đến một chi tiết rất quan trọng là "tăng lo âu nhưng giảm trầm cảm". Trong suy nghĩ của nhiều người, lo âu và trầm cảm thường là hai người bạn đồng hành, tại sao cà phê lại có thể tác động trái ngược nhau lên hai trạng thái này? Và thực tế, ranh giới giữa hai căn bệnh này trong chẩn đoán y khoa được phân định như thế nào?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Đây là một điểm cực kỳ phức tạp mà chúng ta không thể giải thích một cách tuyến tính theo kiểu một cộng một bằng hai được. Trong bảng phân loại quốc tế về bệnh tật ICD-10, trầm cảm thuộc nhóm mã F32, F33, F34 liên quan đến các sắc thái của cảm xúc buồn bã. Trong khi đó, các rối loạn lo âu thuộc nhóm mã F40, F41. Mặc dù là hai mã chẩn đoán khác nhau, nhưng trên thực tế lâm sàng, chúng luôn lồng ghép và đan xen như một bức tranh nhiều màu sắc chứ không đơn giản chỉ là trắng và đen.

Số liệu thực tế cho thấy, có tới 75% người mắc trầm cảm có kèm theo triệu chứng lo âu, và ngược lại, khoảng 50% người bị rối loạn lo âu cũng có những biểu hiện của trầm cảm. Vì vậy, việc uống cà phê có thể giúp một người đang u uất cảm thấy "tỉnh" hơn, nhưng lại có thể đẩy một người đang lo âu vào trạng thái hoảng loạn. Chúng ta không thể chỉ nhìn vào một mặt của vấn đề mà quên đi sự giao thoa phức tạp này.

Caffein không có trong các loại thuốc điều trị chuyên khoa tâm thần

- Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tác dụng của cà phê có sự khác biệt giữa nam giới và nữ giới. Dưới góc nhìn của một bác sĩ, ông thấy cơ chế sinh lý hoặc nội tiết tố đóng vai trò gì trong việc nữ giới thường có tỷ lệ mắc lo âu, trầm cảm cao hơn, và liệu caffein có "ưu ái" hay "khắt khe" hơn với một giới tính cụ thể nào không?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Theo các số liệu thống kê ở hầu hết các cộng đồng nghiên cứu, tỷ lệ nữ giới mắc lo âu và trầm cảm bao giờ cũng cao hơn nam giới. Điều này có thể được giải thích qua hai khía cạnh chính là sinh học và xã hội. Về mặt sinh học, vòng đời của người phụ nữ gắn liền với những thay đổi nội tiết tố rất rõ rệt qua từng giai đoạn, từ chu kỳ hàng tháng đến quá trình mang thai và mãn kinh, tất cả đều ảnh hưởng trực tiếp đến sự chuyển hóa và tâm lý.

Về mặt xã hội, phụ nữ thường phải chịu nhiều áp lực và thiệt thòi hơn. Họ phải cân bằng giữa thiên chức sinh con, chăm sóc gia đình và sự nghiệp. Đôi khi sự nghiệp của họ không thể thăng tiến theo một đường thẳng như nam giới vì những khoảng nghỉ dành cho gia đình. Ngay cả trong những tình huống đời thường nhất như một bữa tiệc, người phụ nữ thường là người phải dọn dẹp, rửa bát trong khi nam giới có thể nghỉ ngơi.

Những áp lực tích tụ này, kết hợp với nhạy cảm nội tiết, tạo nên một "mảnh đất" dễ nảy mầm cho các rối loạn tâm lý. Riêng về việc cà phê ảnh hưởng lên giới nào nhiều hơn thì hiện tại tôi chưa có dữ liệu khẳng định chắc chắn, nhưng rõ ràng nền tảng tâm lý ban đầu của phụ nữ đã có những đặc thù riêng biệt cần lưu ý.

Người sử dụng cà phê tăng tỷ lệ lo âu so với người không dùng.

- Có một giả thuyết cho rằng caffein ở liều lượng nhỏ giúp cải thiện tâm trạng thông qua việc tác động đến các chất dẫn truyền thần kinh, giúp con người bớt mệt mỏi. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại về sự phụ thuộc vào cà phê để tăng Dopamine – hormone hạnh phúc. Liệu việc lạm dụng này về lâu dài có làm suy giảm khả năng tự sản sinh Dopamine tự nhiên của não bộ không, thưa bác sĩ?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Khi nói về cảm xúc lo âu và trầm cảm, giới y khoa thường tập trung vào các chất như Serotonin hay Norepinephrine nhiều hơn là Dopamine, vì Dopamine thường liên quan mật thiết hơn đến các bệnh lý loạn thần hoặc rối loạn lưỡng cực. Cà phê thực chất là một chất kích thích, nó làm tăng nồng độ của các chất trung gian hóa học thần kinh này trong máu.

Có một hoạt chất quan trọng là Adenosine – chất này trong não bộ đóng vai trò báo hiệu sự mệt mỏi. Caffein hoạt động bằng cách ngăn chặn các thụ thể Adenosine, khiến não bộ không nhận được tín hiệu cần nghỉ ngơi, từ đó giúp chúng ta tỉnh táo. Ngoài ra, nó còn liên quan đến Adrenaline (hay còn gọi là Epinephrine). Khi chúng ta lo âu, nồng độ Adrenaline trong máu tăng rất cao, kích hoạt cơ chế "chiến đấu hay bỏ chạy", làm nhịp tim đập nhanh và cơ thể rơi vào trạng thái kích động. Uống cà phê vào chính là tiếp thêm nhiên liệu cho quá trình này, khiến cảm giác lo âu trở nên trầm trọng hơn.

- Vậy theo bác sĩ, liệu có nên đưa cà phê vào danh mục thực phẩm chức năng hỗ trợ sức khỏe tâm thần không, dựa trên những bằng chứng lâm sàng hiện tại?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Dưới góc độ cá nhân và chuyên môn y học, câu trả lời của tôi là không. Thực tế, tôi chưa thấy bất kỳ thành phần caffein nào được ứng dụng chính thống trong các loại thuốc điều trị chuyên khoa tâm thần hiện nay. Chúng ta có thể thấy caffein xuất hiện trong một số loại thuốc giảm đau như Panadol Extra, nơi nó phối hợp để tăng hiệu quả giảm đau, nhưng trong điều trị lo âu thì hoàn toàn không.

Đối với đa số bệnh nhân tâm thần, vấn đề nan giải nhất là mất ngủ, mà cà phê lại là "khắc tinh" của giấc ngủ. Nó có thể giúp một tài xế tỉnh táo hơn khi chạy đường dài hoặc giúp chúng ta chống lại cơn buồn ngủ nhất thời, nhưng đó là tác dụng của một chất kích thích, không phải là một liệu pháp điều trị hay hỗ trợ tâm thần bền vững.

- Đối với những bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc chứng lo âu lan tỏa hoặc rối loạn hoảng sợ, việc duy trì thói quen 2-3 tách cà phê mỗi ngày có thực sự an toàn như nghiên cứu gợi ý, hay nó sẽ làm trầm trọng thêm các triệu chứng?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Với những trường hợp đã có chẩn đoán cụ thể là rối loạn lo âu lan tỏa hoặc rối loạn hoảng sợ, lời khuyên tốt nhất của tôi là không nên dùng cà phê, dù ít hay nhiều. Những bệnh nhân này vốn đã cực kỳ nhạy cảm với các kích thích bên ngoài. Nếu họ chưa có thói quen uống cà phê, tôi tuyệt đối không bao giờ khuyên họ bắt đầu uống để giảm lo âu vì điều đó nghe rất nghịch lý. Còn nếu họ đã có thói quen uống nhiều, tôi sẽ khuyên họ giảm xuống, ví dụ chỉ uống một ly vào buổi sáng và tuyệt đối tránh buổi chiều để theo dõi phản ứng của cơ thể.

Trong thế giới học thuật, các nghiên cứu đôi khi đưa ra những kết quả tréo ngoe, thậm chí là đối nghịch nhau, đó là chuyện bình thường. Tuy nhiên, y học lâm sàng cần dựa trên sự an toàn cao nhất cho bệnh nhân.

- Cuối cùng, bác sĩ có thông điệp gì gửi đến những người đang có ý định dùng cà phê như một cách để tự "chữa lành" các vấn đề tâm lý của mình?

- BSCK2 Nguyễn Hữu Sơn: Nếu bạn cảm thấy mình đang mất cân bằng cảm xúc, quá căng thẳng hoặc khó tập trung, điều quan trọng nhất là hãy tìm đến các chuyên gia, bác sĩ chuyên khoa tâm thần để được thăm khám và tư vấn chính xác thay vì tự ý điều chỉnh bằng cà phê. Hãy nhớ rằng, cà phê chỉ là chất kích thích, không phải là thuốc. Đối với một số người, nó có thể mang lại sự hưng phấn tạm thời, nhưng với người khác, nó lại là tác nhân gây ra sự bồn chồn và mất ngủ kéo dài. Đừng đánh đổi sự yên bình của tâm trí lấy một sự tỉnh táo gượng ép từ caffein.

- Xin cảm ơn bác sĩ về những chia sẻ bổ ích và thiết thực trên!