327 vụ điều tra phòng vệ thương mại: Doanh nghiệp không thể 'có kiện mới lo'

Áp lực gia tăng cùng quy mô xuất khẩu

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại tại 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm phát sinh 27 vụ việc mới, nhiều hơn 4 vụ so với tổng số vụ việc của cả năm 2025.

Những con số này cho thấy rủi ro phòng vệ thương mại đang trở thành vấn đề thường xuyên đối với doanh nghiệp khi hàng Việt mở rộng thị phần trên thị trường quốc tế.

Tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 tổ chức ngày 18/9 tại Hải Phòng, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro; đồng thời tăng cường cảnh báo sớm, nâng chất lượng dữ liệu và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại.

Theo Bộ Công Thương, phòng vệ thương mại không phải công cụ hạn chế cạnh tranh mà nhằm bảo vệ cạnh tranh công bằng, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và củng cố chuỗi cung ứng.

Áp lực không chỉ nằm ở số lượng vụ việc mà còn ở phạm vi và hình thức áp dụng ngày càng đa dạng. Trong bối cảnh dư thừa công suất và cạnh tranh về giá gia tăng, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa, vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng đáng kể trong các vụ việc phòng vệ thương mại. Các biện pháp chống lẩn tránh, chống gian lận xuất xứ cũng được sử dụng ngày càng rộng rãi.

Riêng ngành thép, đến giữa tháng 9/2026 đã có 119/327 vụ việc liên quan đến thép và sản phẩm thép. Trong 27 vụ mới phát sinh từ đầu năm, có 12 vụ liên quan đến nhóm hàng này.

Gần 200 đại biểu tham dự diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 tổ chức tại Thành phố Hải Phòng.

Dữ liệu trở thành năng lực cạnh tranh

Thực tế trên đặt ra yêu cầu doanh nghiệp không thể đợi đến khi cơ quan nước ngoài khởi xướng điều tra mới chuẩn bị hồ sơ.

Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, cần chuyển từ xử lý vụ việc sang chủ động quản trị rủi ro thương mại thông qua cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của doanh nghiệp và hiệp hội, tăng cường phối hợp thực thi và gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp.

Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp cần theo dõi thường xuyên biến động xuất khẩu theo từng mặt hàng, thị trường; đồng thời quản lý chặt dữ liệu về nguồn nguyên liệu, xuất xứ, giá thành, doanh số và chuỗi cung ứng.

Khi một vụ việc được khởi xướng, doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan đến phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Chất lượng, tính đại diện và sự nhất quán của dữ liệu có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng hồ sơ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Ở chiều ngược lại, phòng vệ thương mại cũng là công cụ để bảo vệ sản xuất trong nước. Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra và đang duy trì 37 biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu. Việc điều tra, áp dụng các biện pháp được thực hiện trên cơ sở quy định pháp luật và cam kết quốc tế, nhằm góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng và bảo vệ hợp lý năng lực sản xuất trong nước.

Như vậy, doanh nghiệp Việt đang đứng ở cả hai phía của phòng vệ thương mại: vừa phải ứng phó với các cuộc điều tra tại thị trường xuất khẩu, vừa có thể sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước hàng nhập khẩu cạnh tranh không công bằng.