400 tấn heo bệnh, heo chết lọt ra thị trường: Lỗ hổng kiểm soát nằm ở đâu?

Đối tượng Trần Văn Hùng (mặc áo khoác vàng) cùng tang vật. Ảnh: Công an TP Đồng Nai

Thực phẩm bẩn lọt qua những khâu kiểm soát nào?

Ngày 21.10, Công an TP Đồng Nai cho biết đã triệt phá đường dây thu gom, giết mổ và tiêu thụ heo bệnh, heo chết do Trần Văn Hùng cầm đầu.

Theo điều tra ban đầu, từ năm 2024 đến thời điểm bị phát hiện, các đối tượng đã đưa khoảng 400 tấn heo bệnh, heo chết ra thị trường, thu lợi bất chính hơn 10 tỉ đồng.

Trước đó, đầu tháng 9.2026, Phòng Cảnh sát kinh tế phát hiện đường dây hoạt động tại phường Xuân Lộc, xã Xuân Hòa và các khu vực lân cận.

Ngày 5.10, lực lượng chức năng kiểm tra 5 địa điểm, thu giữ khoảng 7 tấn thịt heo chết nhiễm virus dịch tả heo châu Phi. Số thịt này được pha lóc, phân phối cho nhiều đầu mối, trong đó có cơ sở sản xuất giò chả. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam 9 người để điều tra. 

Hồi đầu năm, vụ việc tại Công ty CP Đồ hộp Hạ Long cũng gây lo ngại khi hơn 197 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả lợn châu Phi được mua để phục vụ sản xuất trong năm 2025.

Theo Công an TP Hải Phòng, ngày 30.9.2026, TAND TP Hải Phòng đã tuyên án sơ thẩm 17 bị cáo. Trong đó, 15 bị cáo bị tuyên phạt về tội Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm; một bị cáo bị tuyên phạt về tội Đưa hối lộ và một cựu Phó Trạm trưởng thuộc Chi cục Thủy sản, Chăn nuôi và Thú y Hải Phòng bị tuyên phạt về tội Nhận hối lộ.

Hai vụ việc có những tình tiết khác nhau, nhưng cùng cho thấy nguy cơ thực phẩm không bảo đảm an toàn vượt qua nhiều công đoạn trước khi đến tay người tiêu dùng. Vấn đề không chỉ nằm ở hành vi cố tình vi phạm, mà còn ở khả năng phát hiện, ngăn chặn của các khâu kiểm soát.

Mắt xích đầu tiên cần xem xét là khâu thu gom, vận chuyển và giết mổ. Trong vụ Đồng Nai, heo bệnh, heo chết được thu mua từ nhiều nguồn, đưa về địa điểm giết mổ, pha lóc rồi phân phối. Việc đường dây hoạt động từ năm 2024 trước khi bị phát hiện đặt ra câu hỏi về hiệu quả giám sát tại các điểm thu gom, trung chuyển và giết mổ.

Tuy nhiên, thông tin công bố ban đầu chưa đủ để kết luận toàn bộ số thịt này đã được cấp giấy kiểm dịch hoặc đóng dấu thú y hợp lệ. Muốn xác định lỗ hổng cụ thể, cần làm rõ hồ sơ từng lô hàng, nguồn gốc vật nuôi và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Vụ Đồ hộp Hạ Long cho thấy một điểm yếu khác: Kiểm soát nguyên liệu ngay tại doanh nghiệp. Theo thông tin từ Công an Hải Phòng, các cá nhân có trách nhiệm đã bỏ qua các bước kiểm tra, lấy mẫu xét nghiệm đối với thịt lợn được đưa đến, tạo điều kiện để nguyên liệu nhiễm bệnh được nhập vào sản xuất.

Điều này cho thấy không thể chỉ dựa vào giấy tờ hoặc cam kết của nhà cung cấp để bảo đảm an toàn. Nếu quy trình tiếp nhận nguyên liệu không được thực hiện thực chất, doanh nghiệp có thể trở thành điểm đưa thực phẩm không an toàn vào chuỗi sản xuất. Trách nhiệm trước hết thuộc về các tổ chức, cá nhân cố tình vi phạm, nhưng cũng cần làm rõ liệu hoạt động kiểm tra, giám sát có phát hiện được những dấu hiệu bất thường hay không.

Một vấn đề khác là công tác hậu kiểm. Đường dây ở Đồng Nai được xác định đã hoạt động trong thời gian dài; vụ Đồ hộp Hạ Long liên quan đến việc mua thịt nhiễm bệnh trong nhiều tháng. Những mốc thời gian này đòi hỏi cơ quan chức năng làm rõ các cơ sở đã từng được kiểm tra hay chưa, dấu hiệu bất thường xuất hiện từ khi nào và vì sao vi phạm không được phát hiện sớm hơn.

Trách nhiệm thuộc về ai và làm gì để bịt lỗ hổng?

Trước hết, trách nhiệm thuộc về các tổ chức, cá nhân cố tình thu gom, kinh doanh hoặc sử dụng nguyên liệu không bảo đảm an toàn. Nhưng nếu chỉ xử lý người trực tiếp vi phạm, câu hỏi về hiệu quả quản lý vẫn chưa được trả lời đầy đủ.

Vụ Đồ hộp Hạ Long cho thấy sai phạm không chỉ nằm trong quy trình nội bộ doanh nghiệp mà còn liên quan đến người thực thi công vụ. Việc một cựu cán bộ thú y bị tuyên phạt về tội Nhận hối lộ cho thấy cần xem xét nghiêm túc trách nhiệm trong hoạt động kiểm soát.

Dù vậy, không thể từ sai phạm của một cá nhân quy kết cho toàn bộ cơ quan quản lý. Trách nhiệm cụ thể phải được xác định trên cơ sở hồ sơ vụ án, quy trình nghiệp vụ và nhiệm vụ được giao.

Về pháp lý, Luật An toàn thực phẩm số 55/2010/QH12 đã quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm, kiểm soát nguồn gốc và truy xuất thực phẩm không bảo đảm an toàn. Điều 54 quy định về truy xuất nguồn gốc; Điều 55 quy định việc thu hồi, xử lý thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Như vậy, vấn đề không đơn giản là thiếu quy định, mà còn nằm ở việc thực thi có nghiêm túc hay không. Doanh nghiệp có thực hiện đầy đủ quy trình kiểm tra nguyên liệu? Cơ quan chức năng có giám sát đúng trọng tâm? Hồ sơ có phản ánh đúng hàng hóa thực tế? Những câu hỏi này cần được trả lời bằng dữ liệu kiểm tra, kết quả lấy mẫu và hồ sơ truy xuất, thay vì chỉ dựa vào nhận định chung.

Để hạn chế nguy cơ tái diễn, cần tăng cường kiểm soát tại các điểm thu gom, vận chuyển, giết mổ và cơ sở chế biến; tập trung hậu kiểm vào nhóm có nguy cơ cao; kết hợp kiểm tra đột xuất với lấy mẫu xét nghiệm và truy xuất ngược khi phát hiện bất thường.

Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm thực chất về nguyên liệu đầu vào, trong khi cơ quan quản lý cần nâng cao hiệu quả phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các khâu thú y, quản lý thị trường và an toàn thực phẩm.

Quan trọng hơn, mỗi khâu phải có khả năng kiểm chứng độc lập, có người chịu trách nhiệm rõ ràng và có cơ chế giải trình khi để xảy ra vi phạm.

Từ đó, câu hỏi cốt lõi không chỉ là thực phẩm bẩn đã đi qua bao nhiêu công đoạn, mà là vì sao những công đoạn ấy không ngăn chặn được nguy cơ. Muốn bảo vệ người tiêu dùng, cần truy đến khâu đã bỏ lọt vi phạm, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể và khắc phục những điểm yếu trong thực thi. Chỉ khi mỗi mắt xích thực sự làm đúng chức năng, chuỗi kiểm soát an toàn thực phẩm mới có thể phát huy vai trò bảo vệ sức khỏe cộng đồng.