43km đến trung tâm xã: Phía sau câu chuyện sắp xếp thôn, bản miền biên viễn

Khoảng cách địa lý, hạ tầng cơ sở khó khăn... là những trở ngại lớn trong bài toán sắp xếp thôn, bản ở vùng miền núi Nghệ An. Trong ảnh: Đường vào Trung tâm xã Hữu Kiệm. Ảnh: Thanh Hải

Cần tính đến những yếu tố đặc thù
Từ chủ trương sắp xếp đơn vị thôn, bản của Trung ương và của tỉnh, nhiều địa phương vùng cao Nghệ An đang khẩn trương xây dựng phương án tổ chức lại cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, thực tiễn ở các xã biên giới cho thấy đây không phải là câu chuyện chỉ dựa vào những con số về quy mô dân số.

Xã Keng Đu có địa bàn trải dài khoảng 20km với 10 bản và hơn 5.000 nhân khẩu. Theo phương án được xây dựng, địa phương chỉ thực hiện sáp nhập bản Huồi Phuôn 1 và Huồi Phuôn 2, đưa số bản từ 10 xuống còn 9.

Bí thư Đảng ủy xã Keng Đu Thò Bá Rê cho biết, ngoài cặp bản đủ điều kiện sắp xếp, phần lớn các khu dân cư còn lại nằm cách xa nhau, nhiều nơi trên 5km, bị chia cắt bởi núi cao, khe suối. Hơn nữa, đây là địa bàn biên giới, có vị trí quan trọng về quốc phòng, an ninh, nên việc sáp nhập phải được tính toán kỹ lưỡng, tránh ảnh hưởng đến công tác quản lý địa bàn.

Những khó khăn ấy cũng hiện hữu ở xã Mường Xén. Trên diện tích hơn 182km2, địa phương hiện có 22 xóm, bản và dự kiến giảm còn 11 đơn vị. Song nhiều cụm dân cư nằm giữa các dãy núi, khe suối chia cắt. Mùa mưa lũ đến, việc đi lại giữa các bản vốn đã khó khăn càng trở nên vất vả hơn, tác động trực tiếp đến sinh hoạt cộng đồng cũng như công tác điều hành ở cơ sở.

Chính quyền xã Mường Xén họp bàn phương án sắp xếp lại xóm, bản phù hợp khoảng cách địa lý, bản sắc văn hóa - Ảnh: CSCC

Ngoài khoảng cách địa lý, bài toán văn hóa cũng được đặt ra. Trên địa bàn có nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống với những phong tục, tín ngưỡng và tập quán riêng. Nếu sắp xếp một cách cơ học thì nguy cơ phát sinh những xáo trộn trong đời sống cộng đồng là điều khó tránh khỏi.

Chủ tịch UBND xã Mường Xén Lô Đình Thụ thông tin rằng, địa phương đã đề xuất giữ nguyên hiện trạng đối với các bản Lữ Thành, Huồi Giảng 3 và Bình Sơn 2 dù chưa đạt tiêu chuẩn về quy mô dân số, nhằm bảo đảm sự ổn định, giữ gìn bản sắc văn hóa và hạn chế những tác động xã hội phát sinh.

Câu chuyện ở xã Na Loi cũng phản ánh rõ những đặc thù của vùng biên. Với hơn 4.300 nhân khẩu thuộc 4 dân tộc Mông, Thái, Khơ Mú và Kinh cùng sinh sống, khoảng cách từ cụm dân cư xa nhất đến trung tâm hành chính công lên tới 43km.

Bí thư Đảng ủy xã Na Loi Lang Thanh Lương cho hay, khó khăn lớn nhất khi thực hiện sáp nhập không nằm ở thủ tục hành chính, mà chính là sự khác biệt về phong tục tập quán, nếp sinh hoạt và phương thức sản xuất giữa các cộng đồng dân cư.

Khoảng cách từ cụm dân cư xa nhất đến trung tâm hành chính công xã Na Loi lên tới 43km. Trong ảnh: Một góc bản Huồi Viêng xã Na Loi. Ảnh: Thanh Hải

Theo phương án tổng thể của tỉnh, vẫn có 225 khối, xóm, bản được đề xuất giữ nguyên do những yếu tố đặc thù như địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa, tái định cư hoặc các bản nằm biệt lập. Ngoài ra, 197 đơn vị dù đã sắp xếp nhưng vẫn chưa đạt tiêu chuẩn vì không còn địa bàn liền kề phù hợp để tiếp tục sáp nhập.

Những con số đó cho thấy Nghệ An không thực hiện việc "gộp bản" theo tư duy cơ học, mà đặt thực tiễn địa phương làm căn cứ quan trọng nhất.

Không chỉ là giảm đầu mối
Khó khăn không chỉ nằm ở địa hình hay sự khác biệt văn hóa.

Nhiều nhà văn hóa được xây dựng từ trước chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của các bản nhỏ. Khi quy mô dân cư tăng lên sau sáp nhập, nhiều công trình có nguy cơ quá tải, không đủ chỗ phục vụ hội họp cộng đồng. Trong khi đó, những nhà văn hóa còn lại sẽ đứng trước nguy cơ bỏ không, xuống cấp và gây lãng phí.

Thực tế cho thấy, quy mô nhỏ, phân tán của các thôn, bản miền núi lâu nay đã ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ở cơ sở, gây khó khăn trong huy động nguồn lực đầu tư phát triển.

Vì vậy, mục tiêu của việc sắp xếp không chỉ dừng lại ở việc giảm số lượng đầu mối. Điều quan trọng hơn là tái cơ cấu đội ngũ cán bộ không chuyên trách, nâng cao hiệu lực quản trị, thúc đẩy chuyển đổi số và tạo không gian phát triển mới.

Xã Na Ngoi có 25 bản, sau sáp nhập còn 13 bản. Trong ảnh: Trung tâm bản Phù Khả 1, xã Na Ngoi. Ảnh: Thanh Hải

Bí thư Đảng ủy xã Na Ngoi Lầu Bá Chò chia sẻ thêm, sau sáp nhập cần tính toán lại quy hoạch đất sản xuất phù hợp để người dân yên tâm làm ăn; đồng thời xây dựng lại quy ước, hương ước, nội quy bản và quy ước của các dòng họ để phù hợp với cộng đồng mới.

Nhiều địa phương cũng xác định, sau sáp nhập phải lựa chọn được đội ngũ cán bộ bản thực sự có năng lực, uy tín và có khả năng ứng dụng công nghệ thông tin để đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Bà Phan Thị Huyền - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Châu Khê - thông tin, địa phương đã thành lập các tổ hỗ trợ người dân thực hiện việc điều chỉnh giấy tờ hành chính; xây dựng phương án sử dụng hiệu quả các công trình dôi dư; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền trên hệ thống truyền thanh cơ sở và các nền tảng số nhằm tạo sự đồng thuận trong nhân dân.

Theo kế hoạch, các địa phương sẽ hoàn thành việc lấy ý kiến nhân dân trước ngày 22/6 và trình HĐND cấp xã thông qua phương án trước ngày 30/6/2026.

Đằng sau con số giảm gần một nửa số thôn, xóm, bản trên toàn tỉnh là một cuộc tái cấu trúc sâu rộng ở cấp cơ sở. Với miền Tây Nghệ An - nơi địa hình hiểm trở và cộng đồng dân cư đa dạng về văn hóa - thành công của chủ trương này không chỉ được đo bằng số đầu mối giảm đi, mà quan trọng hơn là hình thành những cộng đồng dân cư đủ mạnh, đủ nguồn lực và đủ khả năng tự quản để phát triển bền vững trong giai đoạn mới.