500 ngày đêm trọn nghĩa, đưa người lính trở về đúng họ, đủ tên

Tiểu quách được chuyển đến bàn lấy mẫu.

Từ Yên Trạch, cuộc kiếm tìm bắt đầu

Xã Yên Trạch được lựa chọn là địa bàn đầu tiên của tỉnh triển khai thí điểm việc khai quật, lấy mẫu và số hóa thông tin hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Công việc bắt đầu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Trạch, tiếp đến là Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Đổ, cùng thuộc xã Yên Trạch.

Sau khi quy trình được rà soát qua từng khâu, các tổ công tác tiếp tục thực hiện tại Nghĩa trang Liệt sĩ Động Đạt - Đu, Phấn Mễ, xã Phú Lương, rồi triển khai ở Nghĩa trang Liệt sĩ xã Tân Cương và sau đó là những nghĩa trang còn lại.

Sau một đêm mưa, Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Trạch chìm trong vẻ trầm mặc với khói nhang phảng phất. Tổ công tác bắt đầu công việc từ sáng sớm. Sau lễ dâng hương, các thành viên tổ công tác trở về vị trí đã được phân công. Sơ đồ nghĩa trang, số thứ tự phần mộ, hồ sơ lưu trữ và mã nhận dạng được kiểm tra thêm một lần trước khi thực hiện công việc.

Không gian tĩnh lặng. Mọi người nói vừa đủ nghe, di chuyển chậm, giữ khoảng cách cần thiết để tránh ảnh hưởng đến khu vực lấy mẫu. Từng phần mộ được mở thận trọng. Tiểu sành được đưa lên, chuyển đến bộ phận chuyên môn trong sự thành kính của những người có mặt.

Ở khu vực lấy mẫu, cán bộ pháp y mặc đồ bảo hộ, sử dụng dụng cụ vô trùng để kiểm tra tình trạng hài cốt và lựa chọn mẫu sinh phẩm phù hợp. Cùng lúc, bộ phận số hóa ghi nhận hình ảnh, vị trí, hiện trạng phần mộ và cập nhật mã mẫu ngay tại thực địa. Sau khi hoàn tất các bước chuyên môn, hài cốt được đặt vào tiểu quách mới, đưa trở lại phần mộ. Toàn bộ khu vực được hoàn trả cẩn thận. Trước mỗi tấm bia, nén hương lại được thắp lên.

Đoàn viên thanh niên thực hiện các phần việc với lòng thành kính.

Theo kết quả rà soát, Thái Nguyên có hơn 5.100 phần mộ tại 82 nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó, hơn 900 phần mộ tại 49 nghĩa trang cần lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Riêng hai nghĩa trang trên địa bàn xã Yên Trạch có 160 phần mộ, với 129 trường hợp chưa xác định đầy đủ thông tin. Bởi vậy, nơi đây được lựa chọn để kiểm tra toàn bộ quy trình trước khi triển khai rộng hơn.

Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, thành viên Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Thái Nguyên, cho biết phần lớn liệt sĩ đang an nghỉ tại các nghĩa trang trên địa bàn tỉnh đã hy sinh từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ cứu nước. Nhiều hài cốt đã được chôn cất, di chuyển hoặc quy tập qua hàng chục năm.

Thời gian cùng khí hậu nóng ẩm khiến mẫu sinh học suy giảm, đứt gãy; có trường hợp chỉ còn những mảnh xương nhỏ. Các nhân chứng lịch sử ngày một ít đi. Hồ sơ trải qua chiến tranh và nhiều lần di chuyển đơn vị nên có thể bị hư hỏng, thất lạc hoặc thiếu thống nhất.

Theo Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm, việc xác định danh tính liệt sĩ là một cuộc chạy đua với thời gian. Những người đồng đội còn nhớ nơi chôn cất năm xưa ngày một già yếu; hồ sơ, địa danh và dấu tích chiến trường cũng dần phai mờ. Vì thế, mỗi lời kể còn kịp ghi lại, mỗi tấm ảnh, giấy báo tử hay ký ức về một con suối, triền đồi đều có thể là mảnh ghép quý giá giúp tìm lại tên cho người đã khuất.

Trong cuộc chạy đua với thời gian, Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm và những người làm nhiệm vụ luôn tự đặt mình vào vị trí của thân nhân: Chúng tôi làm với tâm thế của người con đi tìm cha, người em đi tìm anh, người đồng đội đi tìm đồng chí. Đối với chúng tôi, mỗi phần mộ chưa đủ thông tin không còn là một con số trong danh sách, mà là một cuộc đời đang chờ được gọi đúng tên.

Trách nhiệm ấy được gửi vào từng công đoạn, từ rà soát hồ sơ, xác định phần mộ, khai quật, thu nhận mẫu sinh phẩm đến niêm phong, số hóa và hoàn trả. Công việc phải khẩn trương, song từng bước vẫn được kiểm tra, đối chiếu chặt chẽ.

Đồng chí Nguyễn Quốc Hưng, cán bộ Trung tâm Pháp y tỉnh Thái Nguyên, cho biết những ngày tháng Bảy, nhiều giờ làm việc trong bộ đồ bảo hộ giữa thời tiết nóng bức là thử thách không nhỏ. Điều giúp người cán bộ pháp y vững lòng theo đuổi công việc là kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và ý thức rằng phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là niềm hy vọng một gia đình đã gìn giữ suốt nhiều chục năm.

Sau Yên Trạch và Yên Đổ, quy trình được triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Động Đạt - Đu, xã Phú Lương, rồi đến Nghĩa trang Liệt sĩ xã Tân Cương và lan rộng ra các địa phương khác. Mỗi điểm giúp các lực lượng tích lũy thêm kinh nghiệm, hoàn thiện sự phối hợp giữa tổ khai quật, bộ phận pháp y, lực lượng số hóa và đơn vị quản lý nghĩa trang.

Cùng với việc lấy mẫu hài cốt, các cơ quan chức năng của tỉnh đã tổ chức thu nhận ADN thân nhân liệt sĩ. Một nguồn dữ liệu đến từ những phần mộ, nguồn còn lại đến từ các gia đình. Kết quả ADN còn phải được đối chiếu với hồ sơ quân nhân, thông tin đơn vị, nơi hy sinh, quá trình quy tập và quan hệ huyết thống.

Có mẫu cho kết quả sớm, có mẫu cần bổ sung dữ liệu của người thân khác. Dẫu chưa thể tìm thấy tên ngay thì mỗi mẫu được thu nhận đúng quy trình vẫn giữ lại một cơ hội cho mai sau.

Nước mắt của những người em

Trong ngôi nhà ở xóm Gốc Vải, xã Yên Trạch, ông Ma Văn Tho nhắc đến anh trai mình bằng hai cái tên: Lê Văn Lương, tên cha mẹ đặt khi sinh ra và Lê Thái Hòa, tên người anh sử dụng khi nhập ngũ.

Ông Ma Văn Tho, xóm Gốc Vải, xã Yên Trạch, ngày ngày mong mỏi tìm thấy phần mộ của anh trai mình là Liệt sĩ Lê Văn Lương.

Liệt sĩ Lê Văn Lương sinh năm 1949. Khi còn rất trẻ, ông rời ghế nhà trường, tham gia lực lượng thanh niên xung phong rồi nhập ngũ năm 1968. Năm 1971, ông hy sinh tại chiến trường miền Nam. Mãi đến năm 1977, cha mẹ mới nhận được giấy báo tử. Tờ giấy cho biết người con trai đã hy sinh nhưng không đủ thông tin để chỉ cho gia đình biết ông đang nằm lại nơi đâu.

Từ đó, hễ có manh mối gia đình lại dò hỏi. Hy vọng nhen lên qua từng manh mối rồi nhiều lần lắng xuống. Có thông tin chỉ là lời kể truyền miệng. Có địa danh quá rộng, không đủ để xác định vị trí. Khi kể về anh, ông Ma Văn Tho cố giữ giọng bình tĩnh. Nhưng đến lúc nhắc lại những năm tháng cha mẹ ngóng con, ông bỗng dừng lại. Câu nói trở nên đứt quãng. Người em trai cúi mặt, đưa tay lau nước mắt.

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua. Ông Tho từ một cậu bé đã trở thành người cao tuổi, còn người anh trong ký ức gia đình mãi dừng lại ở tuổi thanh xuân. Cha mẹ chờ con đến cuối đời nhưng chưa từng biết một địa chỉ rõ ràng để đến thắp hương.

Sau khi cha mẹ qua đời, việc tìm kiếm được trao lại cho các em. Mong ước của họ rất giản dị: Biết ông đang nằm ở đâu, để dù có không thể đưa về quê hương cũng chắc chắn anh mình được về nghĩa trang nằm bên những người đồng đội.

Cũng tại xã Yên Trạch, ông Lương Đức Hoàng, xóm Phố Trào mang một nỗi đau đáu khác về người anh trai Lương Văn Được. Trước ngày nhập ngũ, anh Được là sinh viên Trường Đại học Tổng hợp. Anh tạm gác giảng đường, xếp lại sách vở để lên đường chiến đấu và hy sinh tại Quảng Trị năm 1972.

Suốt nhiều năm, gia đình đã nhiều lần theo các đoàn tìm kiếm của Trường Đại học Tổng hợp trở lại Quảng Trị. Mỗi chuyến đi kéo dài nhiều ngày, lần theo những địa danh cũ, lời kể của đồng đội và dấu vết còn sót lại giữa vùng đất từng chịu nhiều bom đạn. Hy vọng được nhen lên sau mỗi manh mối, rồi lại chùng xuống khi thông tin chưa đủ để xác định nơi anh nằm.

Có lần, gia đình tìm được một phần hài cốt và đưa về quê với niềm tin người anh đã trở lại sau bao năm xa cách. Nhưng kết quả xét nghiệm mẫu không trùng khớp với thân nhân. Gia đình buộc phải đưa phần hài cốt ấy trở lại nơi để an táng.

Gia đình đau đáu vì chưa tìm thấy anh Được, lại thêm day dứt bởi đã từng tin người thân trở về, đã thắp hương, gọi tên anh trước một phần hài cốt rồi phải chấp nhận rằng mình đã nhận nhầm.

Những người bạn học, người đồng đội cũ của anh Được sau này vẫn tìm về thăm gia đình mỗi năm. Qua mỗi cuộc gặp, những người em biết thêm về chuyện học hành, tính cách, ngày nhập ngũ, những tháng năm anh ở trong đơn vị. Hình ảnh người anh ngày một rõ hơn trong ký ức, còn nơi anh thực sự nằm lại vẫn là khoảng trống chưa thể lấp đầy.

Khi nhắc đến anh trai, ông Lương Đức Hoàng không cầm được nước mắt. Ông quay mặt đi, im lặng khá lâu. Những lần vào Quảng Trị, những ngày dò tìm ròng rã và lần đưa nhầm hài cốt về quê dường như cùng trở lại trong giây phút ấy.

Phải một lúc sau, ông mới có thể nói tiếp: Cha mẹ tôi đã chờ anh đến cuối đời, còn những người em như chúng tôi nay cũng đều đã cao tuổi. Đến bây giờ, mong ước của ông chỉ là còn đủ sức khỏe để một lần đến đúng nơi anh nằm, tự tay thắp nén hương và gọi tên anh trước phần mộ.

Ông Lương Đức Hoàng, xóm Phố Trào, xã Yên Trạch, bên bàn thờ người anh trai - Liệt sĩ Lương Văn Được.

Nước mắt của hai người em ở Yên Trạch gặp nhau trong cùng một nỗi niềm. Họ khóc cho người anh đã rời nhà từ tuổi thanh xuân, cho cha mẹ đã đi hết một đời trong chờ đợi, cho hơn 50 năm gia đình vẫn chưa có một địa chỉ chắc chắn để tìm về.

Nỗi đau ấy đã lắng sâu qua năm tháng, nhưng vẫn luôn hiện diện trong tờ giấy báo tử cũ, trong những chuyến tìm kiếm chưa có hồi đáp và trong khoảnh khắc khựng lại mỗi khi nghe tin có hài cốt liệt sĩ được tìm về.

Câu chuyện của hai gia đình cũng là nỗi niềm của nhiều thân nhân liệt sĩ đã đi qua hai, ba thế hệ trong mong mỏi tìm được một nơi cụ thể để con cháu trở về. Khi mẫu hài cốt và mẫu thân nhân được lưu trữ trong cùng một cơ sở dữ liệu, sự chờ đợi lần này có thêm điểm tựa khoa học.

Khoa học thắp sáng hy vọng

Việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đang được thực hiện trong khuôn khổ “Chiến dịch 500 ngày đêm”, nhưng hành trình tìm lại danh tính cho những người đã hy sinh khó có thể dừng lại ở một mốc thời gian cụ thể. ADN là chìa khóa quan trọng, song kết quả phân tích còn phải được kiểm tra cùng hồ sơ quân nhân, danh sách quy tập, địa điểm hy sinh, thông tin thân nhân và ký ức của những người còn sống.

Khó khăn lớn nhất vẫn là thời gian. Nhiều liệt sĩ đã nằm lại hơn nửa thế kỷ, mẫu hài cốt suy giảm, còn những người nắm giữ thông tin trực tiếp ngày một ít. Có mẫu chưa thể phân tích, có gia đình chưa tìm được thân nhân thuộc dòng huyết thống phù hợp. Vì thế, việc tìm thân nhân, rà soát hồ sơ và ghi lại lời kể nhân chứng vẫn phải tiếp tục. Một tên xóm cũ, ký hiệu đơn vị hay tên con suối trong ký ức đồng đội đôi khi trở thành mắt xích quan trọng.

Hài cốt liệt sĩ được cẩn trọng chuyển sang tiểu quách mới, phủ Quốc kỳ trước khi hoàn mộ.

Sau mỗi đợt lấy mẫu, nghĩa trang trở về vẻ yên tĩnh. Các phần mộ được hoàn trả, những nén hương tiếp tục cháy trước các tấm bia. Thân nhân hiểu rằng kết quả còn cần thời gian và có trường hợp phải bổ sung thêm mẫu, thêm hồ sơ, nhưng từ lúc mẫu được niêm phong, người nằm dưới tấm bia chưa đủ tên đã có thêm một cơ hội trở về bằng khoa học, trách nhiệm của người làm nhiệm vụ và ký ức của gia đình.

Sau khi hoàn thành việc lấy mẫu, các lực lượng làm nhiệm vụ thực hiện hoàn mộ trong không khí trang nghiêm, thành kính.

Với Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm, mỗi danh tính được tìm lại là sự hồi đáp cho nỗi mong chờ của người ở lại. Với những cán bộ pháp y như Nguyễn Quốc Hưng, đó là khoảnh khắc một mã mẫu trong hồ sơ trở lại thành tên tuổi của một con người.

Còn với ông Ma Văn Tho, ông Lương Đức Hoàng và những người em đã đi gần hết cuộc đời trong nỗi nhớ anh, sự trở về ấy có hình hài rất cụ thể. Đó là một tấm bia khắc đủ họ tên, một ngày giỗ có thể đứng trước phần mộ gọi đúng tên người đã khuất.

Ngày ấy có thể chưa đến với tất cả các gia đình cùng một lúc. Nhưng từng mẫu sinh phẩm được nâng niu, từng hồ sơ được kiểm tra và từng ký ức được ghi lại đang đưa ngày đoàn tụ đến gần hơn, để mỗi người đã hiến dâng tuổi trẻ cho đất nước được trở về với gia đình bằng chính họ tên của mình.