551 dự án khoa học và công nghệ: Động lực đổi mới sinh kế cho nông thôn, miền núi

Toàn cảnh Hội thảo tổng kết 10 năm Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2016-2025.

Sau gần một thập kỷ triển khai, Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã chứng minh hiệu quả rõ nét khi đưa các kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm, đến với sản xuất và đời sống.

Thông tin được công bố tại Hội thảo tổng kết Chương trình giai đoạn 2016-2025 do Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức ngày 26/6 tại Hà Nội với sự tham dự của lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các đơn vị trực tiếp triển khai dự án.

Đưa khoa học và công nghệ trở thành động lực phát triển vùng khó khăn

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, Chương trình đã triển khai tại toàn bộ 34 tỉnh, thành phố, xây dựng 1.426 mô hình sản xuất ứng dụng khoa học và công nghệ, chuyển giao 2.354 quy trình công nghệ tiên tiến, đào tạo hơn 1.800 cán bộ quản lý, 4.000 kỹ thuật viên cơ sở và tập huấn cho trên 82.700 lượt nông dân.

Đáng chú ý, hầu hết các mô hình sau khi ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ đều ghi nhận giá trị kinh tế tăng bình quân trên 30% so với phương thức sản xuất truyền thống. Nhiều mô hình đã hình thành chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân ĐỊnh phát biểu tại Hội thảo.

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, điểm nổi bật của chương trình là chuyển mạnh từ hỗ trợ kỹ thuật đơn lẻ sang hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở địa phương, kết nối chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Thay vì chỉ chuyển giao công nghệ, nhiều dự án đã đồng thời hỗ trợ đào tạo nhân lực, xây dựng vùng nguyên liệu, hoàn thiện quy trình sản xuất, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường.

Qua đó, khoa học và công nghệ từng bước trở thành công cụ giúp địa phương khai thác hiệu quả tiềm năng bản địa, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại.

Từ mô hình trình diễn đến chuỗi giá trị sản xuất

Một trong những điểm nhấn của Chương trình là hình thành hàng nghìn mô hình ứng dụng công nghệ theo hướng sản xuất hàng hóa, thay vì dừng ở quy mô thử nghiệm.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, nhiều địa phương đã ứng dụng thành công các công nghệ về giống, canh tác, tưới thông minh, bảo quản sau thu hoạch và chế biến sâu đối với các sản phẩm chủ lực như dược liệu, khoai tây, cây ăn quả, hoa, nha đam, chè, mật ong, lâm sản và thủy sản.

Tiêu biểu, dự án phát triển chuỗi giá trị khoai tây tại Nam Định đã ứng dụng đồng bộ giống sạch bệnh, công nghệ canh tác tiên tiến và hệ thống bảo quản hiện đại, giúp nâng cao năng suất, giảm tổn thất sau thu hoạch và xây dựng sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP.

Trong lĩnh vực dược liệu, nhiều mô hình đã xây dựng thành công vùng nguyên liệu tập trung gắn với chế biến, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa sản phẩm, tạo tiền đề phát triển ngành dược liệu theo hướng công nghiệp.

Không chỉ trong nông nghiệp, chương trình còn hỗ trợ ứng dụng công nghệ vào chế biến gỗ, sản xuất vật liệu sinh học, nuôi cấy mô thực vật, sản xuất viên nén sinh khối, phát triển làng nghề và các ngành kinh tế đặc thù của từng địa phương. Nhiều công nghệ mới được doanh nghiệp tiếp nhận và làm chủ, góp phần gia tăng giá trị sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và mở rộng thị trường.

Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, phần lớn các dự án đều tạo hiệu ứng lan tỏa sau khi kết thúc hỗ trợ, tiếp tục được doanh nghiệp và người dân nhân rộng bằng nguồn lực xã hội hóa.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định và các đại biểu tham quan các gian hàng trưng bày sản phẩm hình thành từ chương trình.

Tăng cường liên kết để thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Bên cạnh những kết quả tích cực, hội thảo cũng chỉ ra nhiều thách thức như quy mô các mô hình còn nhỏ; năng lực tiếp nhận công nghệ giữa các địa phương chưa đồng đều; tác động của biến đổi khí hậu, dịch bệnh và biến động thị trường làm ảnh hưởng đến hiệu quả của một số dự án.

Các chuyên gia cho rằng, giai đoạn tới cần chuyển trọng tâm từ "ứng dụng công nghệ" sang "làm chủ công nghệ", đồng thời tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để đẩy nhanh thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

Một số đề xuất được đưa ra gồm tiếp tục đầu tư cho các chương trình ứng dụng khoa học và công nghệ tại nông thôn, ưu tiên các công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), công nghệ sinh học, tự động hóa và truy xuất nguồn gốc; đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu nghiên cứu, hoàn thiện công nghệ đến sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được xác định là động lực tăng trưởng mới của đất nước theo các nghị quyết của Đảng và Chính phủ, Chương trình đã cho thấy vai trò thiết thực của khoa học và công nghệ trong phát triển nông nghiệp, nông thôn. Những kết quả đạt được không chỉ góp phần nâng cao đời sống người dân mà còn tạo nền tảng để hình thành các mô hình kinh tế nông thôn hiện đại, phát triển xanh, tuần hoàn và bền vững.

Từ những mô hình ứng dụng thành công hôm nay, khoa học và công nghệ đang từng bước khẳng định vai trò là lực đẩy quan trọng đưa nông thôn Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, nâng cao năng suất, gia tăng giá trị và thích ứng hiệu quả với những yêu cầu mới của nền kinh tế số.