6 góc nhìn mới về nghệ thuật sơn mài Việt

Triển lãm Dấu Xưa, Dáng Mới quy tụ sáu nghệ sĩ sơn mài đương đại, cùng mang đến những cách diễn giải mới về chất liệu truyền thống và mở ra cuộc đối thoại giữa di sản với nghệ thuật hôm nay.

Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị truyền thống thường được nhắc đến như điều cần gìn giữ hơn là tiếp tục phát triển. Với nghệ thuật sơn mài, cách nhìn ấy đang dần thay đổi. Thay vì chỉ xem đây là một chất liệu gắn với quá khứ, nhiều nghệ sĩ đương đại lựa chọn sơn mài như một ngôn ngữ sáng tạo còn nhiều khả năng khám phá.

Triển lãm Dấu Xưa, Dáng Mới, diễn ra ở phường Cửa Nam (Hà Nội), là một minh chứng cho xu hướng ấy, khi sáu nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ cùng gặp nhau ở mong muốn đưa những dấu ấn văn hóa truyền thống bước vào đời sống nghệ thuật hôm nay bằng những cách biểu đạt mới.

Triển lãm quy tụ các nghệ sĩ Cấn Mạnh Tưởng, Lương Duy, Nguyễn Thành Chung, Khúc Quốc Ân, Hoàng Đăng Khoa và Nguyễn Tấn Phát.

Mỗi người theo đuổi một thực hành nghệ thuật riêng, từ biểu hiện, trừu tượng, siêu thực đến mỹ thuật dân gian đương đại, song cùng chia sẻ một quan điểm: truyền thống không phải thứ được cất giữ trong quá khứ, mà cần tiếp tục được diễn giải bằng ngôn ngữ của thời đại.

Triển lãm không đặt quá khứ và hiện tại ở hai đầu đối lập. Những hình tượng dân gian, ký ức tập thể hay cảm thức thẩm mỹ quen thuộc được các nghệ sĩ nhìn lại dưới góc nhìn mới.

Theo ban tổ chức, điều được truyền lại qua thời gian không chỉ là kỹ thuật hay hình thức, mà còn là những biểu tượng, ký ức và cách cảm nhận văn hóa được mỗi thế hệ tiếp tục "chuyển ngữ" bằng trải nghiệm của chính mình.

2 tác phẩm được trưng bày tại triển lãm Dấu Xưa, Dáng Mới.

Sơn mài không đứng yên

Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, sơn mài giữ một vị trí đặc biệt. Từ chất liệu dùng để phủ lên đồ thờ, tượng Phật, hoành phi, câu đối hay các vật dụng nhằm tăng độ bền và giá trị thẩm mỹ, sơn ta dần trở thành một loại hình hội họa độc lập từ đầu thế kỷ XX, sau những tìm tòi của các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Đến nay, sơn mài vẫn được xem là một trong những chất liệu mang đậm bản sắc của mỹ thuật Việt Nam.

Điều giúp sơn mài duy trì sức sống không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác công phu, mà còn ở khả năng thích ứng với từng giai đoạn phát triển của nghệ thuật. Qua nhiều thế hệ, bảng màu được mở rộng, kỹ thuật xử lý chất liệu ngày càng phong phú, trong khi ngôn ngữ tạo hình cũng liên tục thay đổi theo tư duy sáng tạo của mỗi nghệ sĩ.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, họa sĩ Cấn Mạnh Tưởng cho biết tên gọi Dấu Xưa, Dáng Mới gợi lên cảm thức về dòng chảy của thời gian, nơi truyền thống luôn được bồi đắp thay vì đứng yên.

"Sơn mài từ xưa đã hiện diện rất tinh tế trong đời sống tinh thần của người Việt. Những đồ sơn bền đẹp, tượng Phật, hoành phi, câu đối trong đình chùa đều cho thấy giá trị lâu đời của chất liệu này. Ban đầu, sơn mài chủ yếu có 3 màu là then (đen), son (đỏ) và vàng, nhưng qua nhiều năm thực hành đã phát triển mạnh với hệ màu phong phú như nhiều chất liệu hội họa khác", ông nhấn mạnh.

Theo họa sĩ, các thế hệ hôm nay tiếp tục kế thừa nền tảng của cha ông, đồng thời tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt riêng để làm giàu thêm cho chất liệu truyền thống.

"Làm mới chất liệu hay hình tượng truyền thống với tôi không có áp lực hay rào cản nào. Trong quá trình thực hành, việc đúc kết rồi đưa chất liệu lên một tầm cao mới là sự phát triển tất yếu, đồng thời phù hợp với xu thế hội nhập của xã hội", ông nói.

Quan điểm ấy cũng phản ánh chuyển động của mỹ thuật đương đại Việt Nam trong nhiều năm gần đây. Thay vì coi truyền thống là khuôn mẫu bất biến, nhiều nghệ sĩ xem đó là nguồn cảm hứng để đối thoại và sáng tạo. Giá trị được gìn giữ không phải ở việc lặp lại những hình thức cũ, mà ở khả năng tiếp tục tạo nên những cách biểu đạt mới từ nền tảng văn hóa đã có.

Mỗi lớp sơn là một lớp ký ức

Điều diễn ra trong triển lãm không đơn thuần là sự tiếp nối của truyền thống, mà là một quá trình "chuyển ngữ văn hóa". Những ký ức, biểu tượng và cảm thức thẩm mỹ quen thuộc được các nghệ sĩ diễn giải bằng ngôn ngữ của nghệ thuật đương đại, để ký ức trở thành hình khối, biểu tượng trở thành ý niệm và chất liệu thủ công trở thành trải nghiệm thị giác mới.

Tác phẩm của họa sĩ Cấn Mạnh Tưởng tại triển lãm.

Thay vì sao chép quá khứ, các tác phẩm mở ra những cách cảm nhận khác nhau, giúp truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay dưới những hình hài mới.

Tinh thần ấy được thể hiện qua 6 thực hành nghệ thuật trải dài từ phong cảnh biểu hiện, trừu tượng biểu hiện, trừu tượng hình học, nghệ thuật biểu tượng, siêu thực, mỹ thuật dân gian đương đại đến thiết kế sưu tầm đương đại.

Mỗi nghệ sĩ lựa chọn một hướng tiếp cận riêng, nhưng đều gặp nhau ở nỗ lực tái tạo những giá trị văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chính sự đa dạng ấy cho thấy một nền văn hóa càng giàu sức sống khi càng có nhiều cách để tiếp cận, diễn giải và sáng tạo.

Việc lựa chọn sơn mài làm chất liệu xuyên suốt cũng mang nhiều ý nghĩa. Với các nghệ sĩ, sơn mài không chỉ là kỹ thuật truyền thống mà còn là một ngôn ngữ sáng tạo vẫn đang tiếp tục phát triển.

Mỗi lớp sơn được phủ lên, mỗi lần mài để hình ảnh dần hiện ra đều gợi nhắc rằng giá trị văn hóa cũng được hình thành theo cách tương tự, tích lũy qua thời gian, được bồi đắp bởi nhiều thế hệ và chỉ thực sự bền vững khi tiếp tục được sáng tạo.

Khai mạc từ ngày 3/7, Dấu Xưa, Dáng Mới cho thấy di sản không nằm ở việc lặp lại quá khứ, mà ở sức sống của những giá trị vẫn tiếp tục được sáng tạo và truyền cảm hứng cho hiện tại.