70 năm, một hành trình của những nhà văn - chiến sĩ

Ngày 1/10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ Quân đội phối hợp với Binh chủng Đặc công tổ chức Hội thảo khoa học "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn - chiến sĩ", hướng tới kỷ niệm 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên (1957 - 2027).

Với hơn 60 tham luận, hội thảo nhìn lại quá trình hình thành, phát triển của Văn nghệ Quân đội, cuộc đời và sự nghiệp của nhiều thế hệ nhà văn - chiến sĩ, đồng thời đặt vấn đề về sức sống, sự tiếp nối của "Nhà số 4" và văn chương người lính trong đời sống hôm nay.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: BTC

Phát biểu khai mạc hội thảo, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội) nhấn mạnh, đây là dịp ôn lại các dấu mốc truyền thống của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, của đội ngũ nhà văn quân đội các thời kì; sự tri ân, tưởng nhớ sâu sắc tới các nhà văn lão thành, đồng thời cũng là dịp nhìn lại đội ngũ, biểu thị sự đoàn kết, vững bước trưởng thành trong thời kì mới, xứng đáng với danh xưng nhà văn - chiến sĩ; góp phần làm tròn trách nhiệm của văn học với Tổ quốc, với Nhân dân, với Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng.

Ông cho biết, trong chặng đường 70 năm vẻ vang của Văn nghệ Quân đội, chỉ tính riêng ở đây, đã có 10 nhà văn được đặt tên phố, tên đường, tên trường học; 8 nhà văn vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh; 32 nhà văn vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Đây là sự ghi nhận sâu sắc những đóng góp về văn học nghệ thuật với đội ngũ nhà văn quân đội của Đảng ta, Nhà nước ta. Đây đồng thời là niềm tự hào rất lớn của đội ngũ nhà văn quân đội các thế hệ.

Nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội) phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC

Mặt khác, các bộ Tổng tập Nhà văn quân đội các thời kì; hệ thống khen thưởng mà cao nhất là danh hiệu Đơn vị Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân với Tạp chí Văn nghệ Quân đội; Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân với nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi đã cho thấy phẩm chất anh hùng của đội ngũ nhà văn chiến sĩ luôn sẵn sàng trên tuyến đầu đánh giặc, dùng ngòi bút và cây súng của mình, cùng với đồng đội và Nhân dân chiến đấu lập công. Điều đó là vẻ đẹp cao quý nhất của mỗi nhà văn - chiến sĩ.

"Chặng đường 70 năm là chặng đường đội ngũ nhà văn quân đội đã vượt qua rất nhiều thử thách. Bản lĩnh và trí tuệ của mỗi nhà văn quân đội đã được rèn luyện và khẳng định" - ông Khai nhấn mạnh.

Đề dẫn hội thảo, nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa (Trưởng ban Lý luận phê bình, Tạp chí Văn nghệ Quân đội) cho biết, năm 1957, Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên. Nhưng cội nguồn của tạp chí đã được hình thành từ trước đó, trong những năm đầu của cuộc kháng chiến, khi "Văn nghệ bộ đội" trở thành nhu cầu tinh thần tự thân của một đội quân cách mạng. Từ Sinh hoạt văn nghệ, rồi Văn nghệ Quân đội bán nguyệt san, đến Tạp chí Văn nghệ Quân đội, điều được hình thành không chỉ là một tờ tạp chí văn nghệ chính thức của Quân đội, mà còn là một đời sống văn chương gắn với người lính và với những yêu cầu, đòi hỏi của từng thời kỳ lịch sử.

Ở đó, người lính không chỉ là đối tượng phản ánh hay chủ thể tiếp nhận văn học; người lính còn là chủ thể sáng tạo văn học. Từ đó hình thành một đội ngũ đặc biệt của văn học Việt Nam hiện đại: Những người đã cầm súng trước khi cầm bút, hoặc vừa cầm súng vừa cầm bút, đem trải nghiệm của mình biến thành ký ức thẩm mĩ, thành hình tượng nghệ thuật, thành tác phẩm.

Nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa (Trưởng ban Lý luận phê bình, Tạp chí Văn nghệ Quân đội) phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC

Cùng với hành trình này, "Nhà số 4" - cách gọi thân thuộc dành cho Tạp chí Văn nghệ Quân đội tại số 4 Lý Nam Đế - dần trở thành một không gian văn học lý tưởng. Đó là nơi tập hợp cây bút, tổ chức các cuộc thi và trại viết, phát hiện và bồi dưỡng tài năng, kết nối sáng tác với phê bình, đưa văn học quân đội đến với đời sống văn học cả nước.

"Nhiều cây bút bước qua Nhà số 4 bằng một tác phẩm đầu tay rồi dần trưởng thành, trở thành những tên tuổi lớn. Nhiều người không thuộc biên chế tòa soạn nhưng vẫn coi Nhà số 4 là một địa chỉ thân thuộc trong đời văn của mình. Điều đó cho thấy một tạp chí có thể là nơi đăng tác phẩm, nhưng một thiết chế văn học phải là nơi làm nên những người viết" - ông Khoa nhấn mạnh.

Từ Văn nghệ quân đội, nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ để lại dấu ấn trên văn đàn được ghi nhận như Thanh Tịnh, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thi, Thu Bồn, Hữu Mai, Hữu Thỉnh, Phùng Văn Khai… Các thế hệ tiếp nối, có thể nhận ra một con đường sáng của văn học Việt Nam: Từ chiến sĩ đến nhà văn, từ chiến trường đến trang viết, từ cái chung của lịch sử đến cái riêng của số phận con người.

Mỗi chủ thể một giọng điệu, một cách nhìn, một vùng hiện thực; nhưng giữa họ luôn có những điểm tương giao gặp gỡ: Trải nghiệm người lính, tình yêu đất nước, trách nhiệm với nhân dân và niềm tin vào sức mạnh của văn chương. Chính sự đa dạng của những cá tính sáng tạo trên một nền tọa độ thống nhất của bản lĩnh lính đã làm nên diện mạo vừa đầy đặn vừa thẳm sâu của di sản văn chương Nhà số 4.

Các thế hệ nhà văn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Ảnh: BTC

Song dấu ấn của Văn nghệ Quân đội không chỉ được tạo nên bởi những tài năng lớn. Theo nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa, Nhà số 4 còn có một truyền thống ứng xử với văn chương và với người viết. Những câu chuyện về biên tập, về những bản thảo được sửa chữa, về những lời động viên, về các cuộc thi và trại sáng tác… cho thấy một điều tưởng như giản dị mà không dễ có: Đằng sau sự trưởng thành của một nhà văn thường có bóng dáng của một người thầy, một người bạn biết tin vào khả năng của người viết.

Tại hội thảo, nhiều tham luận còn làm rõ cuộc đời, sự nghiệp và di sản tác phẩm của các thế hệ nhà văn - chiến sĩ; sự vận động của văn chương người lính qua các thời kỳ, từ chiến tranh đến hậu chiến, từ cảm hứng sử thi đến những vấn đề thế sự và số phận con người trong hòa bình.

Một số ý kiến đi sâu vào ký ức về "Nhà số 4" qua những câu chuyện nghề, quan hệ đồng nghiệp, sự kết nối và tiếp nối giữa các thế hệ; đồng thời mở rộng góc nhìn về hình tượng người lính trong văn học, sự gắn bó giữa thực tiễn chiến đấu với sáng tác. Qua nhiều lát cắt từ tác giả, tác phẩm đến ký ức nghề nghiệp và đời sống quân đội, hội thảo tiếp tục gợi mở vấn đề về sức sống, khả năng đổi mới và sự tiếp nối của văn chương người lính trong đời sống hôm nay.

Từ hội thảo có thể khẳng định, hành trình 70 năm Văn nghệ Quân đội đã bồi đắp nên một di sản gần như đặc sản, độc bản: Những tác phẩm đã được khẳng định, những lớp quân nhân - văn nhân đã góp phần làm nên diện mạo văn chương người lính, cùng một truyền thống làm nghề được tiếp nối liên thế hệ.

Những gì được gây dựng trong quá khứ chỉ thật sự có ý nghĩa khi vẫn có khả năng tương tác với hiện tại và mở đường cho tương lai. Với Văn nghệ Quân đội, đó trước hết là sự gắn bó với người lính, với Tổ quốc và Nhân dân; là niềm tin vào quyền năng của văn chương; là tinh thần trách nhiệm, tài năng và lương tri của những nhà văn - chiến sĩ.