8 thực phẩm giúp kiện tỳ, cải thiện tiêu hóa và tăng hấp thu dinh dưỡng

1. Vì sao cần kiện tỳ?

Theo ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh, trong y học cổ truyền, tỳ được gọi là "gốc của hậu thiên", có chức năng vận hóa thức ăn, chuyển hóa tinh vi của thực phẩm thành khí huyết để nuôi dưỡng toàn thân.

Khi tỳ hư, chức năng vận hóa suy giảm sẽ xuất hiện các biểu hiện như ăn kém, không muốn ăn, chán ăn; đầy bụng, khó tiêu; đại tiện phân nát hoặc tiêu chảy kéo dài; mệt mỏi, chân tay nặng nề, da xanh, sắc mặt nhợt nhạt, người gầy yếu hoặc phù nhẹ do thấp ứ.

Bên cạnh việc nghỉ ngơi hợp lý, ăn uống điều độ và vận động thường xuyên, lựa chọn thực phẩm có tác dụng kiện tỳ sẽ giúp cải thiện chức năng tiêu hóa và tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng.

2. Một số thực phẩm có tác dụng kiện tỳ

2.1. Gạo tẻ

Theo Đông y, gạo tẻ vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ trung, ích khí, kiện tỳ, hòa vị, sinh tân dịch. Đây là thực phẩm phù hợp với người mới ốm dậy, người cao tuổi, trẻ nhỏ và những người có tỳ vị hư yếu.

Cháo gạo tẻ nấu loãng còn giúp giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa, đặc biệt trong giai đoạn hồi phục sau bệnh. Nếu lựa chọn gạo lứt thay cho gạo trắng trong khẩu phần ăn, có thể giúp hạn chế đường huyết tăng nhanh sau ăn và hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường.

Gạo tẻ có tác dụng bổ trung, ích khí, kiện tỳ, hòa vị, sinh tân dịch.

2.2. Khoai lang

Khoai lang (phiên chử) có vị ngọt, tính bình, giúp bổ tỳ, ích khí, nhuận tràng. Nguồn tinh bột phức hợp cùng chất xơ hòa tan trong khoai lang giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột, cải thiện nhu động ruột và hỗ trợ tiêu hóa.

Nên hấp hoặc luộc thay vì chiên, rán để phát huy lợi ích đối với tỳ vị.

2.3. Bí đỏ

Bí đỏ được xem là thực phẩm kiện tỳ rất tốt. Theo Đông y, bí đỏ vị ngọt, tính ôn, có tác dụng bổ trung, ích khí, kiện tỳ. Trong bí đỏ chứa nhiều beta-caroten, vitamin C, kali và các chất chống oxy hóa giúp tăng cường miễn dịch. Đồng thời, bí đỏ dễ tiêu hóa nên thích hợp với người suy nhược, người cao tuổi và trẻ em.

2.4. Hạt sen

Hạt sen vừa là thực phẩm, vừa là vị thuốc. Theo Đông y, hạt sen có vị ngọt, chát, tính bình; có tác dụng bổ tỳ, dưỡng tâm, ích thận, chỉ tả. Hạt sen đặc biệt thích hợp với người ăn kém, tiêu chảy kéo dài, mất ngủ hoặc cơ thể suy nhược; có thể nấu cháo, hầm với gà hoặc nấu chè ít đường.

Hạt sen có tác dụng bổ tỳ, dưỡng tâm, ích thận, chỉ tả.

2.5. Ý dĩ

Ý dĩ là vị thuốc quen thuộc trong Đông y với tác dụng kiện tỳ, lợi thấp. Đối với những người thường xuyên đầy bụng, cơ thể nặng nề, phù nhẹ hoặc tiêu hóa kém do thấp trệ, ý dĩ là lựa chọn phù hợp; có thể nấu cháo cùng gạo tẻ hoặc kết hợp với đậu đỏ, hạt sen để tăng giá trị dinh dưỡng. Ngoài ra, có thể dùng để hầm gà hoặc chế biến các món cháo dành cho phụ nữ sau sinh.

2.6. Táo đỏ

Táo đỏ có vị ngọt, tính ôn, tác dụng bổ trung, ích khí, dưỡng huyết, kiện tỳ. Táo đỏ thường được dùng trong các món gà hầm, cháo dưỡng sinh hoặc trà thảo dược. Ngoài tác dụng kiện tỳ, táo đỏ còn cung cấp vitamin C, polyphenol và nhiều chất chống oxy hóa giúp tăng sức đề kháng.

Tuy nhiên, người mắc đái tháo đường nên sử dụng với lượng vừa phải vì táo đỏ chứa nhiều đường tự nhiên.

2.7. Thịt gà

Theo Đông y, thịt gà vị ngọt, tính ôn, có tác dụng ôn trung, ích khí, bổ tỳ vị. Đây là nguồn protein chất lượng cao, dễ tiêu hóa và hấp thu. Các món gà hầm với hạt sen, táo đỏ hoặc hoài sơn thường được dùng để bồi bổ cho người mới ốm dậy, người cao tuổi hoặc người ăn uống kém.

Nên ưu tiên chế biến bằng cách luộc, hấp hoặc hầm thay vì chiên, rán nhiều dầu mỡ.

2.8. Hoài sơn (củ mài)

Hoài sơn là một trong những vị thuốc bổ tỳ nổi tiếng của Đông y. Vị thuốc có vị ngọt, tính bình, tác dụng bổ tỳ, ích phế, bổ thận, cố tinh. Hoài sơn thường được sử dụng trong các bài thuốc điều trị tỳ hư, tiêu chảy kéo dài, chán ăn và cơ thể suy nhược.

Có thể nấu cháo, hầm canh hoặc chế biến thành các món ăn dưỡng sinh.

3. Kiện tỳ không chỉ phụ thuộc vào thực phẩm

Theo ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, muốn kiện tỳ hiệu quả cần kết hợp chế độ sinh hoạt hợp lý.

Người có tỳ vị hư nên:

Ăn đúng bữa, không bỏ bữa sáng.
Ăn chậm, nhai kỹ.
Hạn chế đồ ăn lạnh, nước đá và thực phẩm sống.
Giảm thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhanh và rượu, bia.
Duy trì vận động nhẹ như đi bộ, tập dưỡng sinh hoặc thái cực quyền.
Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya và căng thẳng kéo dài.

Nếu các triệu chứng đầy bụng, chán ăn, tiêu chảy hoặc sụt cân kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được khám, xác định nguyên nhân và điều trị, tránh tự ý dùng thuốc bổ tỳ trong thời gian dài.