80% ca bệnh tay chân miệng chủng EV71 thuộc nhóm trẻ em dưới 5 tuổi

Các quy trình giám sát và phòng chống dịch đã được xây dựng sẵn, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào yếu tố con người.

Tình hình bệnh tay chân miệng đang có xu hướng tăng cao tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam. Đáng chú ý, tỉ lệ ca bệnh nặng cao hơn nhiều so với năm 2025, chiếm khoảng 15 – 16% tổng số ca. Do chủng virus EV71 có ái lực mạnh với não bộ nên khi gây bệnh thường diễn tiến rất nhanh và nguy hiểm. Các trường hợp nhiễm EV71 nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời dễ dẫn đến nhiều biến chứng thần kinh, nguy cơ tử vong cao, nhất là ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi.

Khi mắc tay chân miệng chủng EV71, các biểu hiện thường gặp ở bệnh nhi khi nhập viện gồm sốt cao liên tục (có thể lên đến 40 – 41°C, không đáp ứng thuốc hạ sốt). Ngoài ra còn kèm theo các dấu hiệu thần kinh như giật mình khi ngủ, run chi, là những dấu hiệu cho thấy đã có tổn thương não.

Phần lớn phụ huynh đã có kiến thức nhất định về bệnh tay chân miệng, kịp thời đưa trẻ đi khám khi sốt kéo dài từ 2–3 ngày. Tuy nhiên, một số dấu hiệu cảnh báo quan trọng như trẻ ngủ hay giật mình hoặc sốt cao không hạ vẫn còn bị bỏ sót.

Các biểu hiện thường gặp ở bệnh nhi khi nhập viện gồm sốt cao liên tục.

Theo ThS.BS Nguyễn Đình Qui, Trưởng khoa Nhiễm Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM), việc phát hiện sớm và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường là yếu tố quan trọng giúp hạn chế biến chứng nguy hiểm ở trẻ mắc bệnh truyền nhiễm. Dưới góc độ lâm sàng, BS. Qui cảnh báo "sự tàn phá của EV71 là cực kỳ chớp nhoáng". Chỉ trong vòng 24 giờ, trẻ có thể chuyển từ sốt cao liên tục sang trạng thái ngủ giật mình, run chi - dấu hiệu cho thấy cần can thiệp y tế lập tức.

Báo cáo Bộ Y tế, PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng, Phó viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, thông tin tính đến tuần 12, toàn khu vực phía Nam ghi nhận 17.078 ca mắc tay chân miệng, tăng 1,9 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Đã có 8 trường hợp tử vong (TP.HCM 4 ca; các tỉnh An Giang, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp mỗi địa phương 1 ca).

Riêng tại TP.HCM, Phó giám đốc HCDC Lê Hồng Nga cho hay trong 12 tuần đầu năm, các bệnh viện TP đã tiếp nhận gần 11.000 ca bệnh tay chân miệng (trong đó có 221 ca nặng từ độ 2B trở lên) và ghi nhận 332 ổ dịch (181 ổ dịch trường học và hơn 150 ổ dịch cộng đồng).

Bốn bệnh viện tuyến cuối TP.HCM gồm Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, Nhi đồng thành phố và Bệnh Nhiệt đới được chỉ đạo tăng cường công tác tiếp nhận điều trị trẻ mắc tay chân miệng. Ngoài tiếp nhận các ca bệnh ở TP.HCM, các bệnh viện còn tiếp nhận 25% bệnh nhân ở tỉnh khác.

Tính đến tuần 12, toàn khu vực phía Nam ghi nhận 17.078 ca mắc tay chân miệng.

Ông Thượng cho rằng đợt bùng phát tay chân miệng hiện nay chủ yếu do chu kỳ dịch khoảng ba năm một lần. Cứ sau 36 tháng, một lứa trẻ mới bước vào độ tuổi nhà trẻ - nhóm gần như chưa có miễn dịch - tạo "khoảng trống kháng thể" trong cộng đồng. Khi yếu tố này trùng với thời tiết thất thường và tăng nhu cầu đi lại dịp lễ Tết đầu năm, nguy cơ bùng phát dịch tăng mạnh.

Tuy nhiên, chu kỳ miễn dịch không phải yếu tố duy nhất. "Dữ liệu giải trình tự gene của Viện Pasteur TP.HCM cho thấy sự thay đổi chủng virus mới là yếu tố quyết định", BS Thượng nói. Năm 2023, miền Nam xảy ra đợt dịch tay chân miệng, chủng virus chủ yếu là EV71 phân nhóm B5.

Trong đợt dịch lần này, từ cuối 2025 đến đầu 2026, phân nhóm C1 đang chiếm ưu thế. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy kháng thể của bệnh nhân từ lần nhiễm B5 giảm khả năng bảo vệ trước C1, khiến cả những trẻ từng mắc bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm biến chủng mới.

Hiện tại, gần 80% ca EV71 thuộc nhóm dưới 3 tuổi, do đó nhà trẻ và mầm non đang là "điểm nóng". Tốc độ lây lan của virus rất nhanh, một trẻ bệnh có thể lây cho 1 - 5 trẻ khác, ngay từ giai đoạn chưa bộc lộ triệu chứng. Bên cạnh đó, khoảng 50% người lớn nhiễm virus nhưng không có biểu hiện, vô tình trở thành nguồn lây âm thầm cho trẻ qua sinh hoạt hàng ngày.

Kháng thể của bệnh nhân từ lần nhiễm B5 giảm khả năng bảo vệ trước C1, khiến cả những trẻ từng mắc bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm biến chủng mới.

Ngày 29/3, khi kiểm tra công tác phòng chống dịch bệnh tay chân miệng tại TP.HCM, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương đặt vấn đề dù TP.HCM đã triển khai nhiều biện pháp phòng chống bệnh tay chân miệng nhưng hiệu quả vẫn chưa rõ rệt khi số ca mắc năm nay tăng cao hơn năm trước.

Theo Thứ trưởng, cần rà soát và đánh giá lại các biện pháp phòng chống bệnh tay chân miệng hiện nay, xem xét cần làm rõ hay điều chỉnh, thay đổi gì không khi cách làm "năm nào cũng như nhau" nhưng hiệu quả chưa được cải thiện. Đồng thời tập trung phân tích kỹ tại những phường, xã có số ca mắc cao để xác định rõ nguyên nhân, từ đó đề ra giải pháp phòng chống sát thực tế và hiệu quả hơn.

Phó giám đốc HCDC cho hay hướng dẫn phòng bệnh tay chân miệng được ban hành từ năm 2024 và đến nay không có gì thay đổi. Về các quy trình giám sát và phòng chống dịch đã được xây dựng sẵn, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào yếu tố con người.

Tại các địa bàn có sự thay đổi nhân sự thường xuyên, những người mới thường thiếu sự "nhuần nhuyễn" và kinh nghiệm so với những người tiền nhiệm. Do đó việc tập huấn phải được thực hiện định kỳ và lặp đi lặp lại để củng cố kỹ năng cho đội ngũ mới, đồng thời tăng cường giám sát phòng chống dịch.

Chìa khóa chống dịch nằm ở việc siết chặt vệ sinh, khử khuẩn tại gia đình và trường học.

Bên cạnh đó, ngành y tế tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế và nhà trường trong công tác phòng chống dịch. Tại các trường xuất hiện ca bệnh hoặc có nguy cơ, trạm y tế sẽ trực tiếp tham gia giám sát, hướng dẫn tổng vệ sinh, khử khuẩn. Đồng thời mạng lưới cộng tác viên sức khỏe cộng đồng được triển khai tại các phường trọng điểm nhằm theo dõi hỗ trợ thực hiện các biện pháp phòng dịch ngay từ khu dân cư.

"TP.HCM đang áp dụng các biện pháp can thiệp có tính hệ thống, tập trung vào các khu vực có nguy cơ cao. Với các địa bàn có tỉ lệ mắc cao, ví dụ phường Bình Hưng Hòa, thì lãnh đạo Sở Y tế trực tiếp xuống địa bàn để làm việc và chỉ đạo. HCDC giám sát định kỳ 1 - 2 tuần/lần tại các điểm nóng để hướng dẫn và kiểm tra việc tổ chức rửa tay cho học sinh", bà Nga khẳng định.

Do khó can thiệp vào chu kỳ miễn dịch tự nhiên hay thời tiết nóng ẩm vốn là yếu tố thuận lợi cho lây lan dịch, các chuyên gia nhấn mạnh chìa khóa chống dịch nằm ở việc siết chặt vệ sinh, khử khuẩn tại gia đình và trường học.

Hoài Phương