950 năm Quốc Tử Giám - Bài cuối: Phát huy tư tưởng 'Hiền tài là nguyên khí quốc gia'

Theo Giáo sư sử học Emmanuel Poisson, Đại học Paris Cité (Pháp), tư tưởng này thể hiện nhận thức rằng sức mạnh và sự thịnh vượng của một đất nước không chỉ phụ thuộc vào lãnh thổ, tài nguyên hay quân đội, mà còn phụ thuộc vào khả năng đào tạo, phát hiện và sử dụng những người có năng lực.

Du khách tham quan khu bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: Lê Đông/TTXVN

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Paris nhân dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, Giáo sư Emmanuel Poisson cho rằng nếu hệ thống khoa cử phản ánh phương thức tuyển chọn quan lại, thì 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là những chứng tích đặc biệt về vị trí của tri thức trong đời sống chính trị và xã hội Việt Nam. Được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới năm 2011, những tấm bia lưu giữ thông tin về các tiến sĩ đỗ đạt qua nhiều kỳ thi, đồng thời thể hiện sự công nhận chính thức của triều đình đối với thành tích học tập. Việc khắc tên người đỗ đạt lên bia đá không chỉ nhằm vinh danh những cá nhân xuất sắc, mà còn tạo dựng những tấm gương cho các thế hệ sau, khuyến khích các gia đình và cộng đồng địa phương đầu tư cho giáo dục.

Từ góc nhìn lịch sử xã hội, các bia tiến sĩ còn giúp nhận diện mối liên hệ giữa nhà nước trung ương và những cộng đồng trí thức tại địa phương. Nhiều làng nổi tiếng về truyền thống khoa bảng, như Mộ Trạch và Đông Ngạc, đã trở thành những trung tâm đào tạo, cung cấp nhiều người có học vấn cho bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, cơ hội học tập và đỗ đạt không phân bố đồng đều giữa các vùng. Ở miền Bắc, Hà Nội, Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Bắc Ninh và Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng) là những địa phương nổi bật về số lượng người tham gia đội ngũ quan lại; trong khi Nghệ An là một trung tâm khoa bảng quan trọng ở miền Trung. Tại một số làng, việc dành ruộng công để hỗ trợ học tập, gọi là học điền, cho thấy giáo dục không chỉ là mối quan tâm của từng gia đình mà còn nhận được sự đầu tư của cộng đồng.

Dù tạo ra cơ hội tiến thân thông qua học vấn, nền khoa cử phong kiến vẫn chịu những giới hạn đáng kể về mặt xã hội. Phụ nữ và những người thuộc một số nghề bị coi là thấp kém không được tham gia thi cử; có những quy định hạn chế kéo dài đến 3 thế hệ trong gia đình. Người theo đạo Thiên Chúa cũng bị loại khỏi hệ thống này cho đến năm 1874. Trong khi đó, con cháu một số gia đình quan lại có thể được hưởng những thuận lợi nhất định, dù không đương nhiên được bổ nhiệm chỉ nhờ xuất thân. Vì vậy, không thể xem khoa cử là một hệ thống hoàn toàn bình đẳng, nhưng cũng không thể phủ nhận vai trò của nó trong việc mở ra con đường tiến thân cho một bộ phận trí thức thông qua học vấn và thành tích cá nhân.

Giáo sư Emmanuel Poisson cũng lưu ý rằng những người đỗ tiến sĩ chỉ chiếm một bộ phận trong đội ngũ quan lại. Bên cạnh họ còn có những người đỗ các học vị thấp hơn, nhân viên hành chính được đề bạt, binh lính có công trạng và những người được tiến cử. Do đó, 82 bia tiến sĩ không phản ánh toàn bộ các con đường tuyển dụng và thăng tiến trong bộ máy nhà nước, nhưng là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu cách xã hội Việt Nam đào tạo, công nhận và sử dụng tầng lớp trí thức. Qua những tấm bia này, có thể thấy rõ mối liên hệ giữa tri thức, uy tín xã hội và quyền lực chính trị trong lịch sử Việt Nam.

Trong di sản tư tưởng gắn với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, quan niệm “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Theo nhà sử học Pháp, người tài được xem là nguồn lực phục vụ lợi ích chung, có vai trò tham mưu cho người đứng đầu, điều hành bộ máy hành chính, thực thi công lý và giải quyết những nhu cầu của xã hội. Vì thế, trọng dụng nhân tài không đơn thuần là việc đề cao thành tích cá nhân, mà là một yêu cầu gắn trực tiếp với chất lượng quản lý đất nước.

Điểm đáng chú ý là tư tưởng này không chỉ đặt ra yêu cầu đối với người tài, mà còn xác định trách nhiệm của nhà nước trong việc tạo điều kiện để tài năng được hình thành và phát huy. Trường học, khoa cử, việc vinh danh người đỗ đạt và những cơ hội thăng tiến là các phương thức mà các triều đại sử dụng để thu hút nhân tài vào hoạt động công quyền. Những chính sách tiến cử dưới thời Vua Minh Mạng và Tự Đức tiếp tục thể hiện nỗ lực tìm kiếm người có năng lực ngoài phạm vi khoa bảng, nhất là trong các lĩnh vực đòi hỏi kiến thức thực hành. Qua đó, khái niệm nhân tài từng bước được mở rộng, không còn chỉ gắn với sự am hiểu kinh điển hay khả năng văn chương, mà còn bao gồm những năng lực chuyên môn cần thiết cho việc quản lý và bảo vệ đất nước.

Du khách tìm hiểu thông tin tại Khu nhà bia tiến sĩ. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Truyền thống trọng dụng nhân tài cũng gắn liền với những nỗ lực cải cách bộ máy nhà nước. Các cuộc cải cách dưới thời Vua Lê Thánh Tông ở thế kỷ XV và Minh Mạng ở thế kỷ XIX cho thấy việc tổ chức lại nền hành chính, hoàn thiện phương thức tuyển dụng và nâng cao hiệu quả điều hành đã được đặt ra từ rất sớm trong lịch sử Việt Nam. Những cải cách ấy không chỉ nhằm củng cố quyền lực của triều đình, mà còn phản ánh nhu cầu xây dựng một đội ngũ quan lại có khả năng thực hiện những nhiệm vụ ngày càng phức tạp. Theo cách nhìn này, tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” còn hàm chứa trách nhiệm của người đứng đầu và bộ máy nhà nước trong việc lựa chọn đúng người, sử dụng đúng năng lực và bảo đảm rằng tài năng được phát huy vì lợi ích chung.

Tuy nhiên, tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa đối với quốc gia khi gắn với đạo đức và tinh thần trách nhiệm. Một người có năng lực nhưng thiếu liêm chính có thể sử dụng quyền lực để phục vụ lợi ích cá nhân; ngược lại, phẩm chất đạo đức tốt đẹp nhưng thiếu kiến thức và khả năng hành động cũng không đủ để bảo đảm hiệu quả quản lý. Chính vì vậy, quan niệm truyền thống về người làm quan luôn đề cao sự kết hợp giữa tài năng, phẩm hạnh và kinh nghiệm. Đây cũng là một trong những giá trị có thể tiếp tục được suy ngẫm khi bàn về chất lượng đội ngũ cán bộ và những người thực thi công vụ trong xã hội hiện đại.

Từ kinh nghiệm lịch sử Việt Nam, Giáo sư Emmanuel Poisson cho rằng bài học đầu tiên đối với hiện tại là phải coi giáo dục và đào tạo nhân lực có năng lực là một sự đầu tư chiến lược. Nền giáo dục cần kết hợp kiến thức lý thuyết với khả năng tư duy độc lập, kỹ năng thực hành và sự hiểu biết về những vấn đề thực tế. Ngay trong hệ thống khoa cử truyền thống, các bài thi văn sách và quá trình tập sự đã phản ánh yêu cầu gắn học vấn với năng lực giải quyết công việc. Những thay đổi dưới thời Vua Tự Đức càng cho thấy nhu cầu mở rộng đào tạo sang các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật. Vì vậy, mục tiêu của giáo dục không thể chỉ là giúp người học vượt qua các kỳ thi, mà còn phải chuẩn bị cho họ khả năng đảm nhận trách nhiệm và thích ứng với những đòi hỏi của xã hội.

Bài học tiếp theo liên quan đến nguyên tắc tuyển chọn và sử dụng người tài. Các kỳ thi tuyển có thể góp phần bảo đảm tính công khai và đánh giá năng lực theo những tiêu chuẩn chung, nhưng chỉ thực sự phát huy tác dụng khi cơ hội tiếp cận được bảo đảm và nội dung đánh giá phù hợp với yêu cầu công việc. Lịch sử cũng cho thấy không nên đồng nhất bằng cấp với tài năng, bởi kết quả học tập không đương nhiên phản ánh đầy đủ năng lực làm việc, phẩm chất đạo đức hay tinh thần phục vụ cộng đồng. Việc đánh giá con người cần tính đến kiến thức, kinh nghiệm, khả năng phán đoán, óc sáng tạo và ý thức trách nhiệm, đồng thời cần có nhiều phương thức phát hiện nhân tài để không bỏ sót những người có năng lực nhưng không thể hiện đầy đủ khả năng qua con đường học tập truyền thống.

Một vấn đề khác được nhà sử học nhấn mạnh là yêu cầu duy trì đạo đức trong hoạt động công vụ. Những giá trị như liêm khiết, ngay thẳng, chừng mực, không vụ lợi và quan tâm đến lợi ích chung từng giữ vị trí trung tâm trong lý tưởng đào tạo quan lại Nho giáo. Dù thực tế lịch sử cho thấy các chuẩn mực ấy không phải lúc nào cũng được tuân thủ, nhưng chúng vẫn phản ánh một nguyên tắc quan trọng: Trình độ chuyên môn cần đi cùng trách nhiệm đối với cộng đồng. Việc xây dựng một bộ máy hành chính có năng lực vì thế không thể tách rời yêu cầu về sự trung thực, công bằng và tinh thần phục vụ.

Cuối cùng, lịch sử quan lại Việt Nam còn cho thấy tầm quan trọng của khả năng tự đổi mới. Những cải cách hành chính và thay đổi trong phương thức đào tạo, tuyển dụng nhân tài không chỉ xuất hiện dưới tác động của phương Tây, mà còn bắt nguồn từ nhu cầu điều chỉnh và hoàn thiện bộ máy nhà nước trong chính tiến trình lịch sử Việt Nam. Từ những cải cách thời Vua Lê Thánh Tông, Minh Mạng đến việc mở rộng các lĩnh vực đào tạo và tiến cử người có chuyên môn dưới thời Tự Đức, có thể thấy một truyền thống tìm kiếm những giải pháp phù hợp với yêu cầu quản lý đất nước ở từng giai đoạn.

Nhìn lại gần một thiên niên kỷ lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám, di sản khoa cử Việt Nam không phải hình ảnh của một nền hành chính hoàn hảo, mà là kết quả của những nỗ lực lâu dài nhằm đào tạo, tuyển chọn và sử dụng người có học vấn, năng lực và phẩm chất. Chính việc nhìn nhận đầy đủ cả những thành tựu và hạn chế của hệ thống ấy giúp rút ra những bài học có giá trị cho hiện tại, từ vai trò của giáo dục, yêu cầu kết hợp kiến thức với thực tiễn đến nguyên tắc tuyển dụng công bằng, đề cao đạo đức và không ngừng đổi mới phương thức quản lý. Qua đó, tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” tiếp tục nhắc nhở rằng sức mạnh của đất nước còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện, bồi dưỡng và phát huy những con người có đủ tri thức, năng lực và trách nhiệm để đóng góp cho cộng đồng.