950 năm Quốc Tử Giám: Bài học về trọng dụng hiền tài

Chăm lo, bồi dưỡng nhân tài để giữ vững thế nước

Nhìn suốt chiều dài gần một thiên niên kỷ tồn tại và biến đổi, Quốc Tử Giám không đơn thuần là một ngôi trường cổ truyền hay một di tích kiến trúc trầm mặc. Dưới góc nhìn sử học, GS. TSKH. Vũ Minh Giang chỉ rõ, đây là một “sáng tạo thể chế” mang tầm nhìn chiến lược của nhà nước quân chủ Đại Việt. Việc triều Lý nối tiếp ba dấu mốc dựng Văn Miếu (1070), mở khoa thi đầu tiên (1075) và lập Quốc Tử Giám (1076) đã thiết lập một chuỗi vận hành khép kín: tôn vinh tri thức - tổ chức đào tạo - khảo tuyển nghiêm minh và bổ dụng nhân tài vào bộ máy quản trị.

Đặc biệt, từ thời Trần qua thời Lê sơ, thiết chế này từng bước mở rộng cánh cửa từ phạm vi hoàng tộc, quý tộc tới con em thường dân có học lực xuất sắc trong thiên hạ, tạo nên sự “dân chủ hóa” trong giáo dục và tuyển chọn người tài. GS. TSKH. Phan Xuân Sơn (Viện Nghiên cứu danh nhân) đánh giá, thành công của Quốc Tử Giám trong hơn 700 năm hoạt động nằm ở triết lý “Nho giáo - Yêu nước - Hành đạo” kết hợp cùng hệ thống thi cử chặt chẽ, minh bạch.

Hội thảo “950 năm Quốc Tử Giám - Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” sáng 12/11 tại Trụ sở Thành ủy Hà Nội. Ảnh: Khánh Hòa

Hệ thống 82 bia Tiến sĩ còn lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành “pho sử đá” lưu danh 1.304 vị đại khoa từ năm 1442 - 1779. Đây cũng là một phương thức “quản trị bằng biểu tượng” độc đáo. Trên bia đá, lời ký của Thân Nhân Trung khẳng định: chăm lo, bồi dưỡng nhân tài là nhiệm vụ hàng đầu để giữ vững thế nước; đồng thời răn đe kẻ sĩ phải giữ trọn danh tiết, sự liêm chính và trách nhiệm phụng sự Nhân dân suốt đời.

Từ thực tiễn lịch sử ấy, GS. TSKH. Phan Xuân Sơn dẫn lại một quy luật: “Bất kỳ thời đại nào biết coi trọng tri thức, biết đào tạo, tuyển chọn và trọng dụng hiền tài một cách công bằng và liêm chính thì thời đại đó đất nước hưng thịnh, độc lập chủ quyền được giữ vững”.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra những giới hạn lịch sử của mô hình khoa cử xưa; đồng thời nhấn mạnh: kế thừa di sản Quốc Tử Giám không phải là phục dựng nguyên trạng một mô hình đã thuộc về quá khứ, mà là gạn lọc tinh hoa đạo học để giải quyết những điểm nghẽn của quản trị nhân lực hiện đại.

Trao quyền chủ động cho người tài

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, nội hàm của khái niệm “hiền tài” đã mở rộng mạnh mẽ. Nhân tài ngày nay không chỉ giới hạn trong khu vực công hay giới hàn lâm, mà còn là đội ngũ doanh nhân, kỹ sư công nghệ, chuyên gia sáng tạo và cộng đồng trí thức người Việt Nam ở nước ngoài.

Song, thực tiễn cho thấy khoảng cách lớn nhất hiện nay nằm ở khâu bố trí, sử dụng và tạo môi trường cống hiến sau tuyển dụng. Nhiều chính sách thu hút nhân tài vẫn nặng về đãi ngộ ban đầu mà thiếu cơ chế trao quyền tự chủ. Người tài được mời về nhưng chưa rõ được chủ động đến đâu trong việc chọn cộng sự, phương pháp nghiên cứu, hay ai sẽ là người bảo đảm điều kiện và chịu trách nhiệm khi họ thử nghiệm những ý tưởng mới.

Đại biểu và khách mời tại hội thảo. Ảnh: TH

Theo PGS. TS. Đặng Thị Ánh Tuyết (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh): "Phát triển nhân tài ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có sự chuyển dịch toàn diện, hoàn thiện chính sách quốc gia về nhân tài, trong đó phải khắc phục triệt để khoảng cách giữa khâu thu hút ban đầu với cơ chế bố trí, sử dụng và đãi ngộ thực chất".

PGS. TS. Vũ Văn Tích (Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ) cũng cho rằng, đội ngũ trí thức chính là lực lượng nòng cốt của đổi mới sáng tạo và phát triển quốc gia. Để lực lượng này thực sự phát huy vai trò, cần tháo gỡ những rào cản hành chính, trao quyền tự chủ cao hơn trong nghiên cứu và ứng dụng, đồng thời lấy hiệu quả thực tiễn và giá trị đóng góp cho xã hội làm thước đo đánh giá năng lực.

Các nhà khoa học đề nghị tiếp tục thể chế hóa các cơ chế đặc thù, tạo hành lang pháp lý an toàn để khuyến khích và bảo vệ những cán bộ, nhà khoa học dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung. Hoàn thiện cơ chế phối hợp thực chất giữa Nhà nước - cơ sở đào tạo - doanh nghiệp và xã hội trong chính sách phát triển nhân tài, bảo đảm người tài được tuyển chọn, được trao quyền chủ động, đặt đúng việc và tạo môi trường phát huy tối đa sở trường.

Tôn vinh nhân tài trong thời đại mới không chỉ dừng ở danh hiệu hay phần thưởng, mà cao hơn cả là trao cho họ niềm tin, không gian tự do sáng tạo và trọng trách xứng tầm.